This paper is the first comprehensive and interdisciplinary presentation of stone walls in the Central European mountains from the perspective of landscape archaeology based on field surveys and analysis of cartographic and LiDAR data. The stone walls in the Izera Mountains of southwestern Poland are the largest ones in the region, as they represent a rare case of fully enclosed fields in the Sudetes. The niches constructed within the walls are not found anywhere else. The paper discusses the origins, functions, chronology, construction techniques, spatial distribution, and diversity of stone walls and also their significance for the cultural landscape, which was subject to substantial land abandonment after World War 2. Stone walls marked field boundaries, protected arable lands from erosion and their niches provided storage places, and provisional dwellings. Nowadays they are spectacular remnants of past land-use and unique features of the regional cultural landscape.

The aim of the study is to reconstruct the evolution of the cultural landscape of a settlement microregion located in Central-Eastern Europe, in the Sudetes Foothills. The microregion selected for the research, Wleń, is a good example to study and describe phenomena that are also typical of other similar administrative and economic territories in this cultural zone during the medieval period and the modern era. Archaeological evidence, written and cartographic sources, Airborne Laser Scanning, Geographical Information System and geomagnetic research were used to reconstruct the development and forms of particular elements of the settlement and the economic structure.

W 2019 r. zespół badawczy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego przeprowadził badania wykopaliskowe reliktów powstałego prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII w. młyna wodnego we wsi Bystrzyca (niem. Wiesenthal), koło miasta Wleń na Pogórzu Kaczawskim (Sudety Zachodnie). Schematyczny rysunek tego obiektu przedstawiony został na opracowanej w latach 1764-1770 mapie L. W. Reglera. Młyn ten, określany jako Młyn Dolny, korzystał z wód potoku Wierzbnik (niem. Würfelbach), mającego swoje źródła w Górach Kaczawskich i uchodzącego do rzeki Bóbr, 2,5 km na zachód od miejsca postawienia młyna. Przed rokiem 1896 w młynie przerwano działalność produkcyjną. Przez krótki czas obiekt pełnił wyłącznie funkcje mieszkalne, zaś kilka lat po jego opuszczeniu uległ całkowitemu zniszczeniu w wyniku pożaru (prawdopodobnie celowego podpalenia, 7 grudnia 1910 r.). Na przykładzie losów tego obiektu prześledzono znacznie szersze i uniwersalne w skali Europy Środkowo-Wschodniej zjawisko gospodarczo-kulturowe, jakim był postępujący w XIX w. kryzys tradycyjnego młynarstwa. Było ono oparte na naturalnych źródłach energii – sile wód rzecznych i wiatru. W badaniach nad tymi zagadnieniami wykorzystano metody i źródła kilku dyscyplin, głównie archeologii, historii i geografii, połączone w zakresie archeologii historycznej. Analizowanymi źródłami, oprócz zabytków archeologicznych, były również lokalne przekazy pisane i materiały kartograficzne. U progu rewolucji przemysłowej, tj. w ostatniej ćwierci XVIII w., na Śląsku należącym wówczas do Prus było aż 5152 młynów (wśród nich 66% stanowiły młyny wodne, pozostałe to wiatraki), zlokalizowanych głównie na terenach wiejskich (szacunki z 1787 r.). W miastach działały jedynie 344 młyny, stanowiące zaledwie 6,7% ówcześnie działających. W zależności od morfologii terenu dominowały wiatraki (zwłaszcza na terenach nizinnych, w północnej części Śląska) albo młyny wodne (sytuowane głównie na rwących rzekach i strumieniach w górskiej i podgórskiej strefie sudeckiej). Nierzadko w tej samej miejscowości funkcjonowało równocześnie kilka młynów, np. w Bystrzycy dwa młyny wodne i jeden wiatrak, zaś w kilku sąsiednich – Wleniu, Gościradzu i Rząśniku kilka dalszych. Właściciele i dzierżawcy tych obiektów produkcyjnych wkrótce musieli się zmierzyć z nowym problemem o zasięgu globalnym (rozpoczętym w USA w 1785 r.) – budową dużych, zmechanizowanych młynów. Te nowo powstające miały inną formę (nie były to rodzinne warsztaty, lecz duże fabryki zatrudniające pracowników najemnych), inną skalę produkcji (w drugiej połowie XIX w. zdolność przemiałowa w młynie przemysłowym była przeszło 200 razy wyższa niż w obiekcie tradycyjnym), inne źródła energii (maszyny parowe, a od ostatniej ćwierci XIX w. także elektryczne), inną lokalizację (przeniesienie produkcji do ośrodków miejskich i podmiejskich) oraz inny krąg odbiorców (głównie mieszkańcy miejskich ośrodków przemysłowych; ich liczba gwałtownie rosła w wyniku migracji wewnętrznej ze wsi do miast). Na Śląsku pierwszy młyn przemysłowy powstał w 1816 r. w Wałbrzychu (niem. Waldenburg), będącym wówczas głównym ośrodkiem przemysłowym całego Śląska. Rozwijała się tam różne gałęzie przemysłu: górnictwo węglowe, liczne kamieniołomy, największy w Prusach ośrodek produkcji porcelany, przemysł szklarski, włókiennictwo przemysłowe itp. Sieć działających na Śląsku młynów wodnych i wiatraków w ciągu XIX w. uległa znacznej redukcji. W 1818 r., czyli niemal w tym samym czasie, kiedy uruchomiono młyn parowy w Wałbrzychu, zewidencjonowano 5929 młynów, natomiast w 1907 r. było ich już 3033, czyli niemal o połowę mniej. Najzamożniejsi spośród drobnych młynarzy próbowali walczyć z konkurencją udoskonalając własne zakłady. Jednym ze sposobów było inwestowanie w nowe, wydajniejsze kamienie młyńskie, sprowadzane z kamieniołomu kwarcytów w La Férte-sous-Jouarre we Francji. Stamtąd importowano je do innych kontynentalnych krajów Europy, a także do Wielkiej Brytanii i USA. Przynajmniej jeden komplet takich charakterystycznych, segmentowych „francuskich” kamieni młyńskich, wykonanych z odpowiednio spojonych trapezowatych bloczków surowca, trafił też w XIX w. do młyna w Bystrzycy i zastąpił dotychczas używane tu kamienie zrobione z miejscowego, śląskiego piaskowca. Te starsze wykorzystane zostały wtórnie jako budulec podczas przebudowy młyna, dokonanej w tymże stuleciu. Inwestycja w bystrzyckim młynie (wymiana kamieni młyńskich) jawi się, z perspektywy czasu jako próba ratowania rodzinnego przedsiębiorstwa; niestety okazała się bezskuteczna. Większość podobnych obiektów funkcjonujących w granicach ówczesnego Śląska spotkał ten sam los – zostały zlikwidowane lub przekształcone, tracąc jeszcze przed początkiem XX w. (jak Młyn Dolny w Bystrzycy) swą pierwotną funkcję. Okres pierwszej wojny światowej przetrwały pojedyncze obiekty, często łączące funkcje produkcyjne z inną działalnością, np. turystyczną. Razem z ich schyłkiem zakończyła się era tradycyjnego młynarstwa w takim kształcie, w jakim funkcjonowało ono na Śląsku od średniowiecza.

The purpose of this article was to determine the role of wild animals in the economy of a historical city on the basis of archaeological and cultural layers of medieval and early modern Wrocław from the 11th to the 17th century. Archaeozoological analyses were applied, mainly encompassing the percentage share of particular animal species and the research of material culture, i.e., items manufactured from bones, antlers and hides of wild animals. The collected data were compared with written sources. As a result of the following analysis, a low but stable frequency of bone remains in urban layers and is evidence for occasional breaching of the medieval hunting laws by burghers, possibly driven by the opportunity to sell meat and other wild animal products on the markets. Moreover, the relatively low amounts of items made from bones, antlers and wild animal leather may indicate low availability or seasonality (shed antler) of the materials, which might have indirectly raised the product price. Additionally, the area around Wrocław did not feature large forest complexes, which are habitats of wild game, thus explaining the low frequency of wild animal remains in the archaeozoological material.

The aim of the article is to assess the relationship between living conditions in the city and the natural environment determined by a large lowland river. This problem was examined via the example of Wrocław, the main city in Lower Silesia, which developed on the border of cultural and political zones. The natural hydrographic network and the scope of anthropogenic changes are presented. Also analysed are aspects of the land’s suitability for construction, water supply techniques for crafts and townspeople’s houses, drainage techniques, protection of street and squares surfaces against mud, and the use of water for defensive purposes. The chronological framework extends from the beginning of settlement to industrialisation and the introduction of modern water and sewage techniques in the 19th century.