Frike is an ancient and traditional food product prepared from early harvested whole wheat grain, particularly durum wheat (DW). Due to its many health beneficial effects, frike is considered a functional food. It is also a lucrative commodity, produced in various West Asian and North African countries and typically in Southeastern Turkey. However, no systematic assessment of the most-suitable genotypes for frike production in the region is available. This study aimed to carry out such an evaluation, based on frike yield, quality traits, marketing price, and profitability, on a set of 20 DW cultivars and DW-Thinopyrum ponticum introgression lines (ILs). The results based on a field trial performed in Gölbaşı (Adıyaman, Turkey) in the 2021–2022 season revealed the Turkish varieties Tüten-2002, Edessa, Artuklu, and Perre, together with the R5 IL to have the highest frike yields measured on 3 kg of roasted fresh spikes. The highest marketing prices were obtained by Turkish varieties Sariçanak-98, Burgos, Sümerli, and Artuklu, along with the R112 IL, excelling in quality traits. Considering all parameters, the Turkish cultivars Artuklu, Firat-93, and Sariçanak-98, besides the R112 IL, resulted in being the most-convenient genotypes for frike making, thus representing good candidates for maintaining cultural and genetic diversity in food production from a staple crop such as DW.

Triticale is a cereal that currently has a cultivated global area of approximately 3.8 Mha. It is widely used as a feed and forage crop. Although winter triticale cultivars are planted in Poland, Germany and Belarus (the main producers), a significant portion of their cultivation is carried out in the Mediterranean basin using spring cultivars. Spain and Türkiye are two examples of the success of this crop in terms of promotion, breeding, and expansion. Thus, in 2022/23, 280,000 hectares of triticale were planted in Spain, while 100,000 hectares were planted in Türkiye, ranking 5th and 8th in the world, respectively. Current triticale cultivars have high grain and/or forage yield. Furthermore, dual-purpose cultivars are available and can be intercropped with legumes, which increases their possibilities in the field. Triticale competes well with weeds and is resistant to many diseases. It performs well in acidic soils, and it is tolerant to drought, conditions common in the Mediterranean basin. In the future, funding for spring triticale breeding programs (which are scarce and declining) should be maintained, and projects to improve agronomic techniques and publicize the advantages of this crop could be implemented. Furthermore, the use of triticale for human food could expand in the region, especially in MENA countries.

Bu çalışmada Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yetiştirilen yerli ve yabancı orijinli çeşitlerin farklı oranlar ve kombinasyonlarda karışım olarak ekilerek hem tarımsal özellikleri hem de elde edilen karışım buğdayların değirmencilik ve fırıncılık özellikleri belirlenerek karışım halinde ekimin çiftçiler için karlı olarak uygulanabilirliği araştırılmıştır. Deneme GAPEYAM Koruklu İstasyonunda 7 farklı çeşit ve bunların paçallarından oluşan 8 konu ile toplamda 15 konu olarak 2016-2017 üretim yılında tesadüf blokları deneme desenine göre 4 tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Ölçülen çeşitli tarımsal özellikler varyans ve korelasyon analizleri yolu ile incelenmiştir. Araştırma sonuçlarına göre verim konusunda yalın çeşitlerin (684 kg/da) karışımlardan(674 kg/da) daha verimli olduğu ancak karışımlardan K1 (706 kg/da) ve K4 (710 kg/da) konularının genel ortalamadan (679 kg/da) daha yüksek verim verdiği anlaşılmıştır. Ana verim öğeleri bakımından karışımların yalın çeşitlerden daha üstün olduğu görülmüştür. Kalite özelliklerinden un randımanının karışımlarda (%69.4) yalın çeşitlerden (%68,8) daha yüksek olduğu, kül oranın karışımlarda (%0.878) yalın çeşitlerden (%0.887) daha düşük olduğu anlaşılmıştır. Buna karşın protein oranı ortalamasının, karışım ve yalın çeşit ortalamalarında aynı olduğu (% 14.3) tespit edilmiştir. Gluten miktarının karışımlarda (%29.9.) yalın çeşitlerden (% 30.7.) daha düşük olduğu, sedimantasyon değerlerinin karışımlarda(47 ml) yalın çeşitlerden (47.2 ml.) daha düşük olduğu anlaşılmıştır. Hamur üretiminden 90 dakika sonra ölçülen enerji değerlerine göre en yüksek enerji değerleri K6 (61.8 cm2) ve K7 (61.2 cm2) karışımlarından elde edilmiştir. Verim ile metrekaredeki başak sayısı (-0.486**), başakta başakçık sayısı (-0.333**), olgunlaşma gün sayısı (-0.351**), çıkış gün sayısı (-0.334**), başakta tane ağırlığı (-0.334**) ve bin tane ağırlığı (-0.349**) arasında istatistiksel olarak önemli (P<0.01) negatif korelasyonlar saptanırken, hektolitre ağırlığı ile (0.359**) önemli pozitif korelasyon (P<0.01) bulunmuştur. Karışımların ortalama gelirleri 613 TL/da iken, yalın çeşitlerin ise 629 TL/da olarak bulunmuştur. Karışımlara ve yalın çeşitlere ait ortalamalar göz önünde bulundurulduğunda, karışımlarda en yüksek gelir K4 (% 30 Adana 99 + % 50 Sagittario + % 20 Odeskaya) konusundan elde edilmiştir (650 TL/da). K4 konusunun verim, kalite ve dekara gelir yönünden yalın çeşitler ile rekabet edebileceği ve çiftçiye tavsiye edilebileceği anlaşılmıştır.