Bu çalışma, Doğu/Şark ve Batı/Garp Medeniyetinin insan tasavvurlarından yola çıkarak bir değerlendirme yapmayı amaçlamaktadır. Batı medeniyetinin kökenleri Antik Yunan’da olduğundan dolayı, Yunan mitolojisinin insanın yaratılışı ile ilgili verdiği bilgiler, Prometheus efsanesi bağlamında ele alınmıştır. Prometheus, yaygın olarak bilinen ve günümüzde sanattan spora pek çok alanda canlılığını gösteren bir mittir. Doğu’nun insan tasavvuru bağlamında ise, Kur’an’ın ilk insana dair vermiş olduğu bilgiler değerlendirilmiştir. Dolayısıyla çalışma, her iki medeniyetin insanın dünyadaki varlığını anlamlandırma sürecinden başlayarak ilerlemiştir. İlk insanla ilgili bilgiler, kadın konusunda da özel olarak durmayı gerektirdiği için Pandora ve Havva hakkında değerlendirme yapılmıştır. Medeniyetler arası çatışma teorilerine girmeden yürütülen bu çalışma, her iki medeniyetinin insan tasavvurlarından kaynaklanan farklılıklara değinmiştir. Sonuçta Batı’nın insana yüklediği misyon Prometheusçu bir tavırken, Doğu’nun insanı her şeyden önce kul ve halifedir.

İlahî emre muhatap olan insanın Rabbine ulaşmasında rehber olan Kur’ân, içinde ilim ve hikmet barındıran bir deryadır. Bu deryadan faydalanmak suretiyle Kur’an-ı Kerîm üzerine pek çok araştırmalar yapılmaktadır. Bu makale ilâhi mesajın dilsel ifade ve kodlaması olan Kur’an-ı Kerîm’in üslûbundaki î‘câz özelliklerinden, belâgat ilmi kapsamında yer alan bedi‘ sanatlardan üslûb-ı hakîm sanatını gayeleri bağlamında konu edinmektedir. Kur'ân'ın dili, muhtevası içinde bulunan tekrarlar, kıssaların anlatımı, soru-cevap formları, yemin, istifhâm, te’kid vb. konular Kur'ân'ın üslûp özellikleri bağlamında değerlendirilmektedir. Kur'ân'ın üslûbu konusu âlimler tarafından daha çok i‘câz özellikleri bağlamında incelenmiştir. Her kesimden ve her seviyeden insana hitap etmenin, konuşmanın yöntem ve metotlarını öğreten üslûb-ı hakîm sanatı, risalet döneminde en beliğ ve fasih dili kullanan muhatapların İslam dinine davetinde, tevhid inancının yerleştirmesinde kullanılan bir üslûbtur. Gerek bireysel gerekse ictimâi açıdan daha latif bir dille, konuşmanın, istemenin ve cevap vermenin edebini öğreten bir yöntem sunmaktadır. Üslûb-ı hakîm, Kur’an’ın geçmişten günümüze ve geleceğe yön veren evrensel, taptaze ve güncel üslûbunu yansıtan yönlerden biridir. Bu makalede, ilahi mesajların iletiminde, tebliğ ve irşatta muhataplarına hitabı, yönlendirmesi, hakikate ulaşmak için nasıl bir üslûb kullandığı üslûb-ı hakîm sanatının uygulanma alanı içerisinde ele alınmış; üslûb-ı hakîm sanatının gayeleri ortaya çıkarılmıştır. Makalenin bundan sonra yapılacak tefsir ve belâgat çalışmalarında Kur’ân’da yer alan sanatların bağlam, muhatap ve toplumsal gerçekler çerçevesinde bir bütün olarak ele alınması adına Kur'an araştırmalarına katkı sağlayacağı düşünülmektedir.

Bu makale, Semra Kürün Çekmegil’in Okuyucu Tefsiri adlı eserini araştırma kapsamına almıştır. Eser Türkiye'de hanımlar tarafından yapılmış tefsirler arasında baştan sona kadar yapılan ilk tefsir çalışması olarak bilinmektedir. Bu araştırmada, müellifin hayatı, eserleri incelenmiş; yazarın on üç ciltten oluşan Okuyucu Tefsiri adlı eseri, tefsirinde kullandığı kaynaklar, rivayet ve dirayet yönünden tefsirdeki metodu açısından ele alınmış, yazarın Kur’ân’ı tefsir ederken nasıl bir metot izlediği üzerinde durulmuştur. Araştırma esnasında yazarın kendisiyle bir görüşme yapılmış; hayatı ve tefsiriyle ilgili bilgiler alınmıştır. Çekmegil’in hayatıyla ilgili bilgi toplamak amacıyla kaynak taraması da yapılmış ancak bu konudaki bilgilerin sınırlı olduğu görülmüştür. Makalede sırasıyla müellifin hayatı, eserleri, tefsir yazma sebepleri ve tefsirinde kullandığı kaynaklar üzerinde durulmuş, Okuyucu Tefsiri adını verdiği eserinin genel özelliklerinden bahsedilmiş, çeşitli alt başlıklarla ve eserden örneklerle rivayet ve dirayet yönünden tefsirdeki metodu incelendikten sonra sonuç kısmına geçilmiştir.

Bu çalışma, XV. yüzyılda yaşamış olan ve Çelebi Halîfe adıyla şöhret bulan Cemâl-i Halvetî’ye (v. 899/1494) ait bir tefsir risalesini gün yüzüne çıkarmayı amaçlamaktadır. II. Beyazıd devrinde yaşayan ve çok yönlü bir ilim adamı olan Cemâl Halvetî’nin tasavvuf, tefsir ve hadise dair pek çok eseri bulunmaktadır. Bu çalışmanın konusu olan Kitâbü’n-Nûriyye ve Kevkebü’d-Dürriyye adlı eser, müellifin temelde Nur 24/35 ayetinin tefsirini ele aldığı ve önemli gördüğü birkaç konu hakkında da değerlendirmelerde bulunduğu bir tefsir risalesidir. İşarî tefsirin karakteristik özelliklerinin görüldüğü bu risale, ilgili ayetin tefsiri bağlamında zaman içerisinde oluşan literatürün önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Tahkikli neşir, eserin ulaşılan beş nüshası üzerinden yapılmıştır. Çalışmada, öncelikle Cemâl-i Halvetî’nin hayatı ve eserleri hakkında bilgi verilmiş, tahkikte esas alınan nüshaların tavsifi ve izlenen yöntem belirtilmiş ve eserin muhtevası hakkında yapılan kısa bir değerlendirmeden sonra metin verilmiştir.

This study incvolves the analysis of al-Lu’lu’ wa’l-Marjān fī Tafsīr al-Qur’ān of Kariman Hamza (1942-2023), one of the Egyptian female mufessīr (exegete), and the determination of the tafsīr (exegesis) method she followed. In this context, the life of Kariman Hamza was researched, and the methods of her tafsīr al-Lu’lu’ wa’l-Marjān were analyzed in terms of riwāya (narration) and dirāya (reasoning). A qualitative research method was used in this study. The author’s work was systematically examined from beginning to end and evaluated using the document analysis method. However, Kariman Hamza, whose main profession is news reporter and television presenter, initially refused the request to interpret/exegesis the Qur’ān for children because she was not a graduate of al-Azhar University. Later, as a result of various requests, her interest in the Qur’ān and her television programmes on the subject, she decided to write a tafsīr. Her tafsīr is a three-volume work that she wrote in three years, focusing on tafsīr studies, and was approved by Al-Azhar University. Kariman Hamza sees the writing of her tafsīr on the basis of her religious programme and Islamic writings in her 35 years of broadcasting life and sees it as the fruit of her efforts to preach Islam. Kariman Hamza, who stated that the reader can read her tafsīr without being bored and that she wrote like a mother explaining something to her child, is one of the rare female writers who tafsīr the Qur’ān from beginning to end. The fact that there are very few studies on al-Lu’lu’ wa al-Marjān is one of the factors that makes this work unique. Analyzing the work in terms of the tafsīr method makes a significant contribution to the literature. The most distinctive aspect of the tafsīr is the comparative presentation of quotations from the Bible and the attempt to make connections with current events. One of the results of this article is that Kariman Hamza’s tafsīr, which she compiled from many sources of tafsīr and combined with her knowledge of the Qur’ān and the Sunnah, opens up the discussion of whether it is a tafsīr or a compilation work, and raises the question of how to name and interpret such works, examples of which are beginning to appear today, based on the perception of the mufassīr in the tafsīr tradition.