Промышленная деятельность человека, добыча полезных ископаемых, урбанизация и неразвитость технической инфраструктуры на протяжении веков оказывали влияние на почвенный покров во всем мире. В статье рассматривается актуальные проблемы деградации сельскохозяйственных земель. Выбросы и отходы промышленных предприятий (металлургии, машиностроения, энергетики, горнорудной промышленности), агрохимикаты (минеральные и органические удобрения, пестициды, гербициды) являются основными загрязнителями атмосферы и гидросферы, почв и растений вредными веществами в количествах, превышающих санитарно-гигиенические нормативы (ПДК, ОДК, ДОК и т.д.). Большой экологический ущерб наносят также автотранспорт, свалки и прочие. Важность данной проблемы для производства и переработки сельскохозяйственной продукции заключается в том, что накопление тяжелых металлов в возделываемых культурах может стать причиной контаминации продуктов питания. Поэтому защита окружающей среды и пищевой цепи от загрязнения тяжелыми металлами является актуальной экологической проблемой.

Repeated sowing of winter cereals represents one of the adaptive dryland approaches to make more sustainable the rainfed agriculture activities in southern Kazakhstan. This study conducted a multi-year reconstruction of crop transitions using Sentinel-2 imagery for 2018–2025, based on the combined analysis of Normalized Difference Vegetation Index (NDVI) temporal profiles and the Plowed Land Index (PLI), enabling the creation of a field-level harmonized classification set. The transition “spring crop → winter crop” was used as a formal indicator of repeated winter sowing, from which annual repeat layers and an integrated metric, the R-index, were derived. The results revealed a pronounced spatial concentration of repeated sowing in foothill landscapes, where terrain heterogeneity and locally elevated moisture availability promote the recurrent return of winter cereals. Comparison of NDVI composites for the peak spring biomass period (1–20 May) showed a systematic decline in NDVI with increasing R-index, indicating the cumulative effect of repeated soil exploitation and the sensitivity of winter crops to climatic constraints. Precipitation analysis for 2017–2024 confirmed the strong influence of autumn moisture conditions on repetition phases, particularly in years with extreme rainfall anomalies. These findings demonstrate the importance of integrating multi-year satellite observations with climatic indicators for monitoring the resilience of agricultural systems. The identified patterns highlight the necessity of implementing nature-based solutions, including contour–strip land management and the development of protective shelterbelts, to enhance soil moisture retention and improve the stability of regional agricultural landscapes.

Жерді кеңістікті-ландшафтық ұйымдастыру негізінде аумақтарды тиімді игеру бойынша әлемдік тәжірибелерді талдауда ең алдымен, кең таралған, сенімді әдебиеттерді шолумен бастап, мақаланың теориялық негізі қалыптастырылды. Әлемде ландшафттық жоспарлау, қазіргі тұрақты даму тенденцияларын ұстануға бағытталған қоғам мен мемлекеттерде, табиғатты қорғау, экологиялық жағдайды қалыпты ұстап тұру үшін, өте қажетті шара болып табылады. Елімізде аумақты жоспарлау әдістемелері: Қазақстан Республикасы аумағын ұйымдастырудың бас схемасы, Облыстардың аумақтық дамуы схемалары, Облыстың әлеуметтік-экономикалық дамуының кешенді жоспары, Елді мекендердің бас жоспарлары, Аумақтардың егжей-тегжейлі жоспарлау жобалары (ЕЖЖ) негізінде жасалғанымен, аумақты жоспарлаудың қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды дұрыс пайдалану мақсатында жасалатын ландшафттық жоспарлау жүйесі дамымаған. Табиғи байлығы көп, тұрғындар саны аз және жылдан жылға азайып жатқан Солтүстік Қазақстан облысында ландшафттық жоспарлау, табиғатты қорғау, жерді ұтымды пайдалануды тиімдендіретін әдістер бойынша ұсыныс беру - зерттеуіміздің мақсаты болып табылады. Үлгі ретінде АҚШ, Қытай және Германия елдерінің жер пайдалануды жоспарлау тәжірибесі алынды. Зерттеу негізінде авторлар, Солтүстік Қазақстан облысының аумақтық жоспарлауын дамыту үшін, жергілікті жердің табиғи климаттық ерекшеліктерін, мемлекеттік құрылымды және жоспарлауды ұйымдастырудағы өзгешеліктерді есепке ала отырып, аталған елдердің үздік тәжірибелерін ұсынуға тырысты. Зерттеуде әдеби деректерді жинау мен талдау үшін нақты әдістемелер, контент-талдау және салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Ақпарат іздеу кезінде Scopus, Web of Science, Google Scholar, ScienceDirect сияқты халықаралық және ұлттық беделді мәліметтер базалары, сонымен қатар Қазақстан Республикасының заңнамалық актілер жинағы және жерге орналастыру мен кадастр саласындағы қазақстандық ғылыми журналдар пайдаланылды. Зерттеу нәтижесінде Солтүстік Қазақстан облысының аумағын кеңістіктік ландшафттық жоспарлау үшін пайдалануға болатын АҚШ, Германия және Қытай тәжірибесінен үздік әдістер алынып, әрі қарай терең зерттеуге ұсынылды