İklim değişikliği, kuraklık gidişinin alansal ve zamansal yayılımının izlenmesinde farklı yaklaşımları ortaya konarak analitik çözümlemeleri ihtiyaç haline getirmiştir. Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) kapsamında; 19 242 km²’lik büyüklüğü ile sulama alanlarının %50’sine sahip Şanlıurfa’da yürütülen bu çalışmada, farklı yöntemler kullanılarak meteorolojik kuraklığın alansal-zamansal eğiliminin ve büyüklüğünün (hızının) belirlenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada; Şanlıurfa, Birecik, Akçakale, Ceylanpınar ve Siverek meteoroloji istasyonlarının 1965-2020, Bozova istasyonun ise 2000-2020 yıllarına ait yıllık toplam yağış ve ortalama yıllık maksimum sıcaklık serileri kullanılmıştır. Her istasyon için “Erinç Kuraklık/Aridite İndeksi”(EKİ) yıllık olarak hesaplanmış; EKİ serilerine Run (Swed-Eisenhart), Otokorelasyon, Mann-Kendall gidiş ve Sen eğim gidiş testleri %5 önem düzeyinde uygulanmıştır. Run ve otokorelasyon testine göre EKİ (Im) serilerinin bağımsız oldukları sonucuna varılmıştır. EKİ serilerinin medyan değerleri, Mann-Kendall gidiş testi ve Sen eğim gidiş analizi sonucunda hesaplanan istatistikler kullanılarak Coğrafi Bilgi Sistemi ortamında Ters Uzaklık Yöntemi ile; “Mann-Kendall Gidiş”, “Sen Eğim Gidiş” ve “Erinç Kuraklık İndeksi” haritaları elde edilmiştir. Sonuç olarak Şanlıurfa ilinde kuzeyden güneye doğru EKİ değerlerinin azalan yönde anlamlı gidişler oluşturduğu, gidiş hızlarının (Im/yıl) azalan yönde artış gösterdiği belirlenmiştir. Beklenen bir şekilde, Suriye sınırına yaklaştıkça kuraklık şiddetinin artığı saptanmıştır. Atatürk, Birecik ve Karkamış barajlarının Şanlıurfa'daki kuzeyden güneye doğru olan alansal ve zamansal kuraklık gidişini Bozova haricinde engellemesinin beklenemeyeceği sonucuna varılmıştır.

In this study, the meteorological drought of the Mediterranean region, which represents the most significant risk area in Turkey regarding drought and forms the southern border, was evaluated using the Standardized Precipitation Index (SPI) method with precipitation data measured at 28 stations between 1970 and 2022. The data are divided into different periods: the first period (FP) between 1970 and 1996, the second period (SP) between 1997 and 2022, and all period (AP) between 1970 and 2022 to assess the change in meteorological drought in the region from the past to the present. Applying the run theory to the SPI series obtained in these periods, duration, severity, intensity, and peak values are calculated for wet and dry conditions. The Mann-Kendall (MK), Spearman-Rho (SR), and Innovative Trend Analysis (ITA) methods are applied to ascertain the change in the spatial occurrence of drought classes. The study reveals that drought exhibits distinct characteristics and occurrence rates in different regions of the study area, with notable differences between the western and eastern regions. The study region exhibits considerable variability in average duration and severity. The results indicated that extreme and severe drought-wet conditions have increased again after a 30-year interval. Furthermore, it is determined that the region is experiencing significant shifts in extreme wet and dry conditions and extreme events related to flooding and drought.

Gölet hazne tasarımlarında, olasılıklı havza su verimleri kullanılmaktadır. Araştırma kapsamında, kuraklığa eğilimli havzalarda gölet hazne tasarımlarında kullanılacak uygun olasılık düzeyinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Meteoroloji gözlem istasyonlarının yıllık toplam yağış serilerine, frekans analizi uygulanmıştır. İstasyonların %50, %80 ve %90 olasılıklı beklenen yağışları ve Normalin Yüzdesi İndeksi kuraklık sınıflarına karşılık gelen eşik yağış değerleri hesaplanmıştır. Bu değerler, CBS ortamında Ordinary Cokriging yöntemi ile haritalanarak M. Turc yöntemine göre yüzey akış haritaları oluşturulmuştur. Yüzey akışların, hipsometrik eğrileri çizilmiştir. %80 ve %90 olasılıkla beklenen akımların hipsometrik eğrileri “ Hafif“ ve “Orta Şiddette” kuraklık sınıfına karşılık gelen eşik yağış akımlarını, %50 olasılıklı akımlar ise “ Normal ve Üzeri-Risk Yok” kuraklık sınıfı eşik üstü akımları temsil etmiştir. Kuraklığa eğilimli Seyhan Havzasında gölet hazne tasarımlarında, %50 olasılıklı havza su verimlerinin kullanılması uygun bulunmamıştır. Maliyetleri azaltmak için, %80 veya %90 olasılıklı yüzey akışların kullanılması önerilmiştir.

Kuraklığın şiddeti, sıklığı ve alansal boyutu hakkında geliştirilen kuraklık indeksleri yardımıyla kuraklıkla ilgili önemli bilgiler elde edilebilmektedir. Yüz ölçümü olarak 19.242 km² olan Şanlıurfa ilinde yürütülen bu çalışmada; Aydeniz Yıllık Nemlilik Katsayısı (N(ks)yıllık) yardımıyla Şanlıurfa ilinin meteorolojik kuraklık riski altındaki alanlarının belirlenmesi amaçlanmıştır. Şanlıurfa il sınırları içerisinden ve dışarısından 11 adet meteoroloji gözlem istasyonundan uzun yıllar aylık olarak temin edilen; toplam güneşlenme süresi (saat), ortalama nispi nem (%), ortalama sıcaklık (ºC) ve toplam yağış (mm) serileri indis değerinin hesaplanmasında kullanılmıştır. Her istasyon için Aydeniz N(ks)yıllık değerleri hesaplanmıştır. Elde edilen N(ks)yıllık serilerinde eksik yıllara sahip olan istasyonlar ile seri uzunluğu tam olan istasyonlar arasında %5 önem düzeyinde korelasyon ve regresyon analizleri uygulanarak eksik yıllar tamamlanmıştır. Her istasyon için elde edilen N(ks)yıllık serilerinin ortalamaları kullanılarak Ters Uzaklık Yöntemi ile 100x100 m çözünürlükte Şanlıurfa iline ait ‘’Aydeniz N(ks)yıllık İklim Sınıfı’’ haritası üretilmiştir. Elde edilen bulgulara göre Şanlıurfa ilinin sırasıyla kuzeyden güneye "Kurak", "Çok Kurak" ve "Çöl" iklim sınıfları ile temsil edildiği ve tüm ilin farklı şiddetlerde meteorolojik kuraklık riski altında olduğu sonucuna varılmıştır. Tüm bu bilgiler dikkate alındığında, Suriye sınırından kuzeye doğru Ceylanpınar, Akçakale, Harran, Viranşehir, Suruç ve Şanlıurfa il merkezini kapsayan bölge, kuraklıktan öncelikli etkilenecek alanlar olarak belirlenmiştir.