İnsanoğlunun yerleşik hayata geçişi, mekânın doku ve fonksiyon özellikleri üzerinde değişikliklere neden olmuştur. Bu süreçte köy, kasaba ve şehir yerleşmeleri ortaya çıkmaya başlamıştır. Şehirler, zaman içerisinde bu hiyerarşide ekonomik, sosyal ve kültürel özellikleri barındıran cazibe merkezleri haline gelmiştir. Böylelikle dünya nüfusunun %55’i şehir alanlarında yaşamaya başlamıştır. Gelişmiş ülkelerde mekânın fiziksel özellikleri dikkate alınarak yapılan planlar ile şehirsel arazi daha verimli kullanılmış ve kullanılmaktadır. Buna karşın hızlı büyümenin etkisi altındaki geri kalmış ve gelişmekte olan ülkelerde şehirsel arazi plansız bir şekilde büyümüş ve büyümeye devam etmektedir. Sürdürülebilir ve akıllı şehir yönetiminin sağlanabilmesi için şehrin gelişim sürecinin takip edilmesi önem arz eder. Geçmişten günümüze şehirsel gelişimin ve arazi kullanım değişimlerinin izlenebilmesi için farklı metotlar denenmiştir. Bunlar içerisinde Uzaktan Algılama (UA) ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)’nin etkili ve doğru araçlar olduğu yapılan çalışmalar ile ortaya konmuştur. Zamansal ve mekânsal değişimleri ortaya çıkarmak için farklı tarih aralıklarında alınan veriler bu teknikler ile incelenerek şehirsel arazi kullanım değişimleri, büyüme ve gelişme oranları belirlenmektedir. Mekânsal değişimlerin belirlenmesi, şehrin gelişiminde etkili olan coğrafi faktörler ile birlikte ele alındığında geleceğe yönelik yapılan planlama çalışmalarında yol gösterici olmaktadır. Bu çalışmada Adapazarı Ovası (Akova) üzerinde kurulan Adapazarı Şehri’nin 1985 yılından günümüze şehirsel gelişim süreci nesne tabanlı sınıflandırma (OBIA) tekniği ile belirlenmiş ve gelişimde etkili olan coğrafi faktörler incelenmiştir. Bu analizler ışığında 1985-2019 yılları arasında Adapazarı şehir içi arazi kullanımında yerleşim alanlarının 1979 hektardan 5713 hektara ulaşarak, 3 kat arttığı tespit edilmiştir. Bu gelişimin yoğun olarak verimli tarım arazileri üzerinde gerçekleştiği görülmüştür. Adapazarı Şehri’nde nüfus, yerleşme ve sanayi faaliyetleri dengeli ve planlı dağılmadıkça verimli arazilerin kaybı gelecekte de devam edecek bir olgudur. Bu nedenle geçmişten günümüze meydana gelen şehirsel gelişim ve bunu etkileyen coğrafi faktörlerin doğru analiz edilmesi geleceğe yönelik planlama çalışmaları için bir altyapı oluşturmaya ve kaynakların doğru aktarımına yardımcı olacaktır.

Bu çalışmada, 1990-2022 yılları arasında Manisa şehrinin gelişim süreci ile bu gelişimin arazi kullanım üzerindeki etkilerini incelemek amaçlanmaktadır. Çalışmada, 1990, 2005, 2022 yıllarına ait uydu görüntüleri ArcGIS Pro yazılımında nesne tabanlı sınıflandırma yöntemi (OBIA) kullanılarak işlenmiştir. Analizler ile 1990 – 2022 yılları arasındaki yerleşme ve arazi kullanım düzeylerindeki değişim ortaya koyulmuş ve verilerle bu değişim sayısallaştırılmıştır. Çalışma sonucunda, 1990 yılında 1280 hektar olan yerleşme sınıfının 2022 yılında 3520 hektara ulaştığı ve yerleşmelerin 32 yılda 2240 hektar büyüdüğü görülmüştür. Arazi kullanım sınıflarındaki değişimlere bakıldığında ise söz konusu yıllar arasında en fazla değişimin 2063 ha ile tarım alanlarında yaşandığı belirlenmiştir. Tarım alanlarındaki azalmayla birlikte yerleşme alanlarında %37’lik bir büyümenin olması Manisa’da mekânın fiziksel özelliklerinin dikkate alındığı arazi kullanım planlamalarının zorunluluğunu göstermektedir. Çalışma ile Manisa’da şehirsel büyüme süreci ortaya konularak sürdürülebilir planlamaya yönelik öneriler belirlenmiştir.

Agricultural land is increasingly affected by rapid and uncontrolled urban expansion processes. The intensification of land use/land cover (LULC) changes, driving by rising population densities in urban areas, poses significant threats to environmental sustainability and agricultural land resources. Focusing on the city of Adapazari, this study aims to simulate future urban growth and assess its potential impact on agricultural land loss by integrating Cellular Automata and Markov Chain (CA-Markov) modeling with Land Parcel Identification System (LPIS) data. Using satellite images from 1990, 2005, and 2020, LULC changes were analysed and projected for the years 2035 and 2050. The model achieved a high level of accuracy with an overall agreement of 93% and a strong Kappa coefficient. Simulation results indicate that by 2050, settlement areas could increase by about 82%, primarily at the expense of agricultural land. LPIS-based analysis shows that 3,173 ha of agricultural land, including arable lands, grassland, and hazelnut, are at risk of conversion to urban use. These findings highlight the urgent need for sustainable urban planning policies that protect fertile agricultural land while accommodating urban growth. This research provides valuable insights for decision-makers and urban planners concerned with balancing development and environmental preservation in rapidly urbanizing regions.