Бұл зерттеу Құдайберген Жұбановтың тілтанымдық тұжырымдамасын Фердинанд де Соссюр мен Николай Маррдың ғылыми мұрасымен салыстырмалы және теориялық қарастыру арқылы жан-жақты талдайды. Зерттеу Қ. Жұбановтың ХХ ғасыр басындағы тіл білімі пікірталастарындағы ғылыми орнын белгілеуді, сондай-ақ оның қазақ тілін зерделеуде құрылымдық және тарихи зерттеу тәсілдерін қалай органикалық түрде біріктіргенін ашып көрсетуді мақсат етеді. Қ. Жұбановтың грамматика, фонетика, морфология, синтаксис және лексикология саласындағы теориялық еңбектері сапалық мәтіндік талдау әдісімен зерделеніп, оның ғылыми тұжырымдамалары кең тілтанымдық және зияткерлік дәстүрлер контексінде қарастырылады. Зерттеу барысында алынған нәтижелер Қ. Жұбановтың қазақ тілінің жүйелі грамматикалық сипаттамасын жасауда Ф. де Соссюрдің синхрондық-құрылымдық ұстанымынан айтарлықтай дәрежеде ықпал алғанын растайды. Бір мезгілде Қ. Жұбанов Н. Маррдың тарихи тұрғыдан негізделген және интегративті тіл тұжырымдамасын да өз зерттеулерінде белсенді пайдаланды атап айтқанда, фонетика, морфология, синтаксис және лексикалық даму арасындағы терең өзара байланысты ашып көрсеткен тәсілді. Синхрондық және диахрондық талдауды өзара қарама-қарсы қоюдан бас тарта отырып, Қ. Жұбанов тілдік құрылымдардың тарихи сабақтастығын мойындайтын икемді және динамикалық тілтанымдық тұжырымдама қалыптастырды. Оның этимологияға, фонетикалық өзгерістер мен лексикалық эволюцияға арнайы көңіл бөлуі қазіргі тіл жүйелерін зерделеуде тарихи реконструкцияның таптырмас аналитикалық құрал екенін айқын аңғартады. Зерттеу Қ. Жұбановтың тілтанымдық жобасының тек таза ғылыми мәнмен шектелмегенін нанымды түрде дәлелдейді: ол мәдени өзгерістер кезеңінде қазақтың тілдік бірегейлігін зияткерлік тұрғыдан қалыптастыруға тікелей үлес қосты. Қазақ тілінің құрылымдық күрделілігі мен тарихи тереңдігін академиялық деңгейде негіздей отырып, Қ. Жұбанов тілтанымдық зерттеуді мәдени өзін-өзі тануды жандандырудың және ұлттық жаңғырудың тиімді тетігіне айналдырды. Жалпы қорытындылай келгенде, Қ. Жұбановтың ғылыми мұрасы құрылымдық тіл білімін тарихи-материалистік философиялық ұстанымдармен үйлесімді синтездейтін гибридті теориялық үлгіні танытады. Оның интегративті әдіснамасы кейінгі кезеңдерде дамыған әлеуметтік-тарихи және функционалдық тілтанымның негізгі идеяларын алдын ала болжаған ерекшелігімен назар аударады, сондықтан тіл, тарих және мәдени бірегейлік мәселелері бойынша жүргізілетін қазіргі зерттеулер үшін де өзінің ғылыми маңыздылығын жоғалтпай отыр.
Tarihi roman, geçmiş bir dönemin ruhunu, gerçek veya kurgu bireylerin özel yaşamlarını ve sosyal koşullarını tarihsel gerçeğe uygun olarak aktarmaya çalışan roman türünü ifade eder. Romanda tarihi olaylar, kişiler ve mekânlar yazarın ideolojisine, bakış açısına ve amacına bağlı olarak şekillenir. Konusunu tarihten alan ve yazarın bakış açısı ile şekillenen romanlardan biri de Özbek Yazar Adil Yakubov’un Köhne Dünya romanıdır. Bu makale, tarihi roman türünü kuramsal tartışmalar ışığında ele almakta ve bu türün tarih–kurgu ilişkisini İbn Sina merkezli bir gerçek kişi üzerinden incelemektedir. Bu çalışmada öncelikle tarihsel romanın tanımı yapılmakta, türün özellikleri ve temaları kısaca açıklanmakta; ardından Collingwood, Lukács, Rigney, Shaw, White, Ricoeur ve Carr gibi kuramcıların görüşleri doğrultusunda tarihsel kurgunun olgusal zemini tartışılmaktadır. Çalışmanın ikinci bölümünde Adil Yakubov’un İbni Sina’yı konu edinen romanında tarihsel gerçeklik ile kurgusal inşanın nasıl iç içe geçtiği, roman kişileri, olay örgüsü ve ideolojik söylem bağlamında analiz edilmektedir. Böylece tarihi romanın yalnızca geçmişi anlatan bir tür değil, aynı zamanda bugünün düşünsel ve ideolojik sorunlarına müdahil olan bir anlatı alanı olduğu ortaya konulmaktadır.
Bir dildeki ses değişiminin dinamikleri tarihsel dilbilimciler tarafından birbirinden farklı hipotezlerle izah edilir. Temel soru, değişimin neden ve nasıl gerçekleştiği üzerine yoğunlaşır. Tarihsel ses değişimlerinden elde edilen deneysel verileri değerlendiren hipotezler; değişimin nedenli-nedensiz, düzenli-düzensiz, koşullu-koşulsuz ikilemi üzerinde yoğunlaşır. Ses değişimi hipotezleri içinde en eski ve yaygın etkiye sahip olan hipotez Yeni Gramerciler’e (Neogrammairans) aittir. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında Sözcüksel Yayılma (Lexical Diffusion) hipotezi ses değişimine yeni bir açıklama getirdi. Labov ise bu iki hipotezi birleştiren karma bir model önerdi. Türk dilbilimsel evriminde fonolojik yenilik ve yayılmanın dinamiklerini daha iyi anlamak için Labovcu bakış açısında olduğu gibi her iki paradigmayı içeren uzlaştırıcı bir model sunmak durumundadır. Bu makalenin amacı; Türkçedeki fonolojik değişime atıfta bulunarak, Sözcüksel Yayılma Teorisini tanıtmak ve uygulanabilirlik derecesini test ermektir.
Ötekileştirme kendisini merkezde konumlandıran birinin diğerini olumsuzlaması anlamına gelir. Ben merkezli bakış açısının bir yansıması olan ötekileştirme, karşıdaki kişinin veya grubun kendisini yabancı hissetmesine neden olur. Kişilerde veya gruplarda biyolojik yapıdan veya kültürel kodlardan kaynaklı ortaya çıkan yabancılaşma ise bazen toplumsal yapıda ayrışmalara yol açabilir. Ötekileştirme çoğunlukla davranışlarla ortaya konurken dil bu bağlamda başat bir rol üstlenir. Dil, düşünce ve kültür arasında güçlü bir bağ vardır. Bu bağ toplumsal algıyı hem şekillendirir hem de dönüştürür. Tarih boyunca oluşan ortak düşüncenin ve toplumsal dilin en önemli yansıması ise atasözlerinde karşımıza çıkar. Atasözleri; kültürün, değer yargılarının, düşünce yapısının ve inançların yansıtılmasında önemli bir yere sahiptir. Kalıplaşıp nesilden nesle aktarılan atasözleri kültür tarihçilerine, sosyologlara ve psikologlara önemli veriler sunar. Bu çalışma, atasözlerinin bu işlevinden hareketle Azerbaycan atasözlerinde kadın algısını konu edinmiştir. Bunun için Azerbaycan atasözlerini toplayan kaynaklar taranmış, kadının ötekileştirildiği atasözleri tespit edilmiş, bu atasözleri konularına göre sınıflandırılmış ve analiz edilmiştir. Çalışma sonucunda çok fazla olmasa da Azerbaycan kültüründe kadının toplumsal rol, fiziki görünüş ve/veya düşüne sistemi açısından zaman zaman ötekileştirildiği veya olumsuzlandığı tespit edilmiştir.
31 December 2020 in Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature
Her dilin kendine has biçimbilimsel ve söz dizimsel yapıları vardır. Bu yapılar bazen başka dillerle benzerlik gösterebilir. Buna Chomsky İlkeler (Principles) adını verir. Baz yapılar ise sadece belli bir dile aittir. Bu yapılara ise Chomsky değiştirgenler (parameters) adını verir. Yani İlkeler, her dilde karşımıza çıkan ve evrensel özellik gösteren kurallardır. Değiştirgenler de dillerdeki farklılıkları ve dillere özel kuralları işaret eder. Bununla birlikte ilkeler ve değiştirgenler kuralı aynı dilin lehçeleri ve hatta ağızları arasında da söz konusu olmaktadır. Başka bir deyişle her dilin de kendi içinde (alt kollarında) hem ilkeler yani dil içi evrensellikler hem de değiştirgenler kaçınılmaz olarak mevcuttur. Dilin çağdaş lehçeleri için söz konusu olan ilkeler ve değiştirgenler kuralı, kuşkusuz, her dilin tarihi ve çağdaş dönemi karşılaştırıldığında da söz konusudur. Dillerin veya herhangi bir dilin yapısal analizlerinde Chomsky’nin Evrensel Dilbilgisi Kuramı önemli ipuçları verir. Yine Chomsky kuramlarının önemli kavramları olan derin yapı ve yüzey yapı çok önemlidir. Bir dilin analizinin tam olarak yapılabilmesi için, o dilin hem tarihsel yapısının hem de lehçeler arasında meydana gelen yapıların birlikte ele alınması gerekir. Underhill, Chomsky kuramları temelinde, Türkçedeki sıfat fiilleri iki gruba ayırmış ve bunlara özne sıfat fiiller ve nesne sıfat fiiller adını vermiştir. Bu çalışmada; Türk Dilinin (Çağdaş Türk Lehçelerinin) en önemli yapılarından olan sıfat-fiilli yapılar Chomsky kuramları temelinde ele alınmış ve karşılaştırmalı bir analiz yapılmıştır. Çalışmada, Underhill’in yöntemi benimsenmiş ve -An ve -DIK sıfat-fiil yapısı ile kurulmuş cümleler esas alınmıştır. İlk olarak sıfat fiilli cümleler Türkiye Türkçesi’nde tespit edilmiştir. İkinci olarak bu cümleler yazı dili olarak kullanılan 18 Türk lehçesinde bu lehçenin ana dil konuşurlarına sorularak yeniden kurgulanmıştır. Üçüncü olarak bu cümleler Underhill’in özne sıfat-fiil ve nesne sıfat-fiil ayrımına dayanarak analiz edilmiştir.
Takip edebildiğimiz eski dönemlerden başlamak üzere, Türk kültüründe, “mutlak sadakat” ve “değişmez güven” ifadesi olarak pek çok tören ve bu törenler temelinde geliştirilmiş pek çok dilsel kavrama tanık oluruz. Bu törenlerden biri de “kan kardeşliği”nin ilan edildiği yemin veya ant içme törenidir. Kan kardeşliğinin ilanından sonra Türk diline “kan kardeşi” kavramı da yerleşmiştir. Mutlak bağlılık ve sadakatin hem ilanı hem de uygulanması amacıyla kan bağı olmayan iki kişi tanıkların huzurunda bir araya gelirler. Gerekli hazırlıklar yapıldıktan sonra, bu iki kişi birbirlerinin kardeşi olduklarına ve ebediyen birbirlerine sadık olacaklarına dair yemin ederler. Yemin sırasında çeşitli ritüeller veya uygulamalarla bu bağ mühürlenir. Kan kardeşliği mührü, “kan” gibi hayati öneme sahip bir unsur ile vurulduğu için, içilen bu ant ancak ölümle bozulabilir. Bugün Anadolu’da ve hemen hemen tüm çağdaş Türklerde çok iyi bilinen “kan kardeşliği”nin geçmişi, proto-Türklere kadar gidiyor olmalıdır. Konuyla ilgili yapılan araştırmalar, kan kardeşliğinin kökenini, kan akıtmaya dayalı törenlere dayandırmaktadır. Bu törenlerde, akıtılan kan karşılıklı içilir veya kanatılan vücut bölümleri birleştirilerek kanın karışması sağlanır. Bu şekilde iki yabancının kanı birleşir ve “teklik” gerçekleşir. Bununla birlikte, “kan kardeşliği” kavramını sadece bu törenlere indirgeyerek açıklamak ve “kan” sözcüğünü de bu törenlerde “akıtılan kana” bağlamak doğru olmayabilir. Belki de bu kavramda geçen “kan” sözcüğünün başka bir açıklaması vardır. Bu konuyu daha detaylı ele almak ve varsa başka ihtimalleri de değerlendirmek gerekir. Çalışmamızda, öncelikle, kan kardeşliğinin bir kültürel değer olarak ortaya çıkış süreci ortaya konmuştur. İkinci olarak, “kan kardeşi” söz öbeğindeki “kan” sözcüğü, karşıladığı kavram temelinde ele alınmış ve bu sözcüğün, insan vücudundaki hayati sıvı anlamına başka bir sözcükten evirilmiş olabileceği değerlendirilmiştir. Bunun için, söz öbeğindeki kan’ın zaman içinde kaŋ “baba” sözcüğünden kan “hayati sıvı” sözcüğüne doğru evrilmiş olabileceği tezi ortaya atılmıştır.