Osmanlı Devleti’nin tüm alanlarda olduğu gibi eğitimde de merkezî modele geçme girişimleri II. Mahmut (1808-1839) döneminden itibaren başlamıştır. Eğitim kurumları, gerek ıslah edilerek gerekse yerine yeni kurumlar getirilerek kontrol edilmeye çalışılmıştır. Tanzimat Dönemi ile beraber bu girişimler daha da hız kazanmıştır. Özellikle 1857’de Maarif Nezaretinin teşkil edilmesiyle Osmanlı toprakları üzerindeki bütün eğitim kurumları tek bir çatı altında toplanmıştır. Batılı anlamda eğitim modellerinin benimsenmesi ile modern eğitim kurumlarının niteliğinin değiştiği görülmektedir. II. Abdülhamid (1876-1909) dönemi de Tanzimat kararlarının uygulandığı bir dönemdir. 1869’da Maârif Nizamnamesi ile eğitim sistemi modernleştirilmeye çalışılmıştır. Nizamname ile Maarif Nezareti bünyesinde her öğretim derecesi için vilayet merkezlerinde birer maarif müdürlüğü ve meclis oluşturulmuş, sancak ve kazalarda maarif meclisi şubeleri teşkil edilmiştir. Böylece taşrada eğitimin teftişi daha mümkün hale gelmiştir. Özellikle sayıları giderek artan ve özel okullar adı altında açılan gayrimüslim cemaat okulları ve yabancı okulların denetimi kolaylaşmıştır. Bu çalışma, bu okullarda işlenen derslerin ve ders kitaplarının teftişi meselesinin boyutlarına odaklanmıştır.
Osmanlı Devleti döneminde ortaya çıkan gayrimüslim ve yabancı okullarının teftişi meselesini 1888 Gayrimüslim ve Yabancı Okullar Müfettişliği Nizamnamesi bağlamında izah etmek bu çalışmanın konusudur. Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda itibaren varlığını bir şekilde devam ettiren bu okullar uzunca bir süre denetimden uzak kalmışlardır. Fakat XIX. yüzyıl ile beraber söz konusu okulların teftişi meselesinin düşünülenden daha önemli bir konu olduğu anlaşılmıştır. Tanzimat dönemi ile başlayan bu süreç II. Abdülhamid döneminde ivme kazanmıştır. Bu çalışma, Osmanlı eğitiminde gayrimüslim ve yabancı okullarının denetimi noktasında önemli bir yere sahip olan 1888 Gayrimüslim ve Yabancı Okullar Müfettişliği Nizamnamesi’nin genel hatlarını belirlemeye odaklanmıştır.
30 August 2026 in Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
This study aims to analyze the demographic, social, and economic structure of the non-Muslim population in the Ottoman provinces at a micro scale. The primary source of the research is the Non-Muslim Reaya Population Register of Harput District dted 1258/1843, registered as BOA, ML.CRD.d.658 in the Ottoman Archives. This register reflects the distribution of the population between urban and rural settlements, as well as the geographical and social differentiation of economic activities. Moreover, the information contained in the records—such as age, occupation, death, and migration—reveals the diversity of Harput’s social structure in the mid-nineteenth century and illustrates the transformation process within the Ottoman provinces. The register was compiled immediately before the implementation of the Tanzimat reforms and systematically recorded the non-Muslim male population residing in the neighborhoods, villages, and hamlets of the Harput district. Using a micro-historical method, this study contributes to an understanding of the demographic structure, occupational profiles, and migration dynamics of non-Muslim communities in the Ottoman provinces through a case study of Harput. In addition, it demonstrates the provincial manifestations of the transformation experienced by the Ottoman Empire. Furthermore, the regular entries in this 1843 register provide a clear example of provincial-level manifestations of the transition from the classical tahrir (land and population survey) tradition to modern population statistics in the Ottoman Empire.
Çalışma XX. yüzyılın başında Osmanlı muhasebe uygulamalarında devlet çiftliklerinin konumunu Sultansuyu Çiftliği özelinde incelemeyi amaçlamaktadır. Ekonomisi, dış ticaret ve vergi gelirlerinin yanı sıra büyük oranda tarıma dayanan Osmanlı Devleti, ordunun at ihtiyacını karşılamak ve ziraatı ıslah etmek amacıyla 1865 yılında bu çiftliklerin temellerini atmıştır. Daha sonra, 1889 yılında, bu çiftlikler Hara-yı Hümayun statüsüne kavuşmuştur. Araştırmanın temel veri kaynağını, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde BOA. ML.EEM. 842/41 kodu ile yer alan 5 Mayıs 1327-18 Mayıs 1911 tarihini ihtiva eden bir yıllık gelir-gider kayıtlarını içeren muhasebe defteri oluşturmaktadır. Yöntem olarak tarihsel doküman incelemesi ve betimsel analiz benimsenmiştir. Çalışmada öncelikle Osmanlı’da XIX. yüzyıl sonu ile XX. yüzyıl başındaki tarım politikaları ve devlet çiftlikleri ile Sultansuyu Çiftliğine ilişkin bilgiler verilmiş, daha sonra defterde yer alan gelir ve gider kayıtları incelenmiştir. Bu kapsamda defterde yer alan gelir ve gider kalemlerinin aylık ve kümülatif tutarları tespit edilerek çiftliğin mali yapısının yıl içerisindeki değişimi analiz edilmiştir. Araştırmanın önemli bulguları, çiftliğin ana gelir kaleminin arazi kiraları olduğunu, hayvansal ürün gelirlerinin ise doğrudan hayvan satışlarıyla desteklendiğini göstermektedir. Giderler tarafında personel maaşları en düzenli kalemi oluştururken, hayvansal üretim maliyetlerinin zirai harcamalardan daha sürekli olduğu saptanmıştır. Sonuç olarak, incelenen muhasebe kayıtları Osmanlı taşra maliyesinin XX. yüzyıl başında; tahakkuk-tahsil ayrımı, detaylı gider tasnifi ve denkleştirme kayıtları bakımından ileri düzeyde bir kurumsal olgunluğa ve kayıt disiplinine ulaştığını somut bir şekilde ortaya koymaktadır.