20 January 2024 in Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi
Türk halkları, yaşam tarzları gereği sıkça yer değiştirdikleri için çok sayıda din ve inanç sistemleriyle etkile-şim halinde bulunmuşlar; bu sayede kendisine özgü bir iman, toplumsal yapı ve yaşam tarzı geliştirmişlerdir. Bu çerçevede Türkler İslamiyet’ten önce Budizm, Maniheizm ve Totemcilik gibi inanç sistemlerine bağlanmış olsa-lar da Türk inanç sisteminde belirgin olan tek Tanrı anlayışı onların semavi bir dine intibakını kolaylaştırmıştır. Her ne kadar Yahudilik ve Hristiyanlık gibi semavi dinler Türkler arasında sınırlı ölçüde taban bulmuş ise de İslamiyet'in oluşturduğu etkiyle kıyaslanamaz. Özellikle 9. ve 10. asırlarda Türkler arasında hızlı şekilde yayıl-maya başlayan İslamiyet, askeri ve siyasi faaliyetler dışında iktisadi ve kültürel etkileşimlerle de geniş bir kitle-sel tabana kavuşmuştur. Kaynaklardan açıkça anlaşılmaktadır ki, erken dönemlerden itibaren siyasi gelişme-lerden bağımsız olarak Uzakdoğu’ya kadar yayılan Müslüman tacirler sadece ticari ürünleri değil, inançlarını ve kültürlerini de taşımışlardır. Böylece Türk ülkelerine serbestçe girip çıkan Müslüman tüccarlar, bir yandan ürün değişimi ve dolaşımını temin ederken diğer yandan Türklerle İslam dünyası arasındaki dini ve kültürel mübadelenin gönüllü aracıları olmuşlardır. Bu makalede, Türk coğrafyasından seyreden ticaret güzergâhı üze-rinde faal olan Müslüman ticaret erbabının, Türk kavimleri arasındaki tebliğ ve irşad faaliyetleri ile bu faaliyet-lerin Türklerin kitlesel olarak İslamiyet’i kabul etmelerindeki etkisi tartışılacaktır
31 July 2026 in MUKADDİME
Bu makale, Persli Bilge olarak anılan Afrahat’ın IV. yüzyılda Süryanicenin farklı dillerden etkilenmeden saf üslubuyla kaleme aldığı “İspatlar” eseri, Süryanice adıyla taḥwito külliyatı içindeki “Ölülerin Dirilişi” hakkındaki sekizinci ispatında, özellikle “ruhun uykusu” öğretisini merkeze alarak ölüm-diriliş ekseninde ruh-beden ilişkisinin nasıl kurulduğunu incelemeyi amaçlamaktadır. Afrahat’ın metinlerinde ruhun ölüm sonrası konumu, “uyku” metaforu etrafında kavramsallaştırılırken diriliş vaktinde ruhun bedenle yeniden ilişkilenişi, bedenin dönüşümü ve bu sürecin teolojik gerekçelendirilmesi belirgin bir argüman örgüsü içinde sunulmaktadır. Çalışma, Afrahat’ın bu öğretisini yalnızca doktrinel bir beyan olarak değil, aynı zamanda erken dönem Süryanice konuşan Hristiyan çevrelerde sınırların çizildiği polemik söylem alanı olarak ele almaktadır. Nitekim Afrahat, iman açısından muhalif gördüğü görüşü açıkça isimlendirmeden tartışmakta; böylece metin, muhatabın kimliğini doğrudan ilan etmeyen ancak okuyucuya hedef kitlenin kim olabileceğini düşünme imkânı tanıyan retorik bir strateji izlemektedir. Bu polemik bağlam, Afrahat’ın farklı akidelere sahip Hristiyan toplulukların bazı inanç ve ayin pratiklerine yönelik göndermelerini de anlamlandırmayı mümkün kılmakta, söz konusu pratikler kimi yerlerde teyit edilirken kimi yerlerde dolaylı biçimde tartışmaya açılmaktadır. Makale ayrıca, diriliş düşüncesinin metin içinde nasıl temellendirildiğini, bu temellendirmede Kutsal Ruha yüklenen işlevleri ve beden-ruh-Kutsal Ruh ilişkisinin hangi kavramsal-retorik adımlarla inşa edildiğini ortaya koymayı hedeflemektedir. Bu amaç doğrultusunda çalışma; kavramsal analiz, metin içi argümantasyon takibi ve polemik-retorik okuma katmanlarını bir araya getirerek Afrahat’ın ifade tarzını, doktrinel vurgularını ve Süryanice konuşan erken dönem Hristiyan topluluklarının inanç ufkunu “ruhun uykusu” öğretisi üzerinden yeniden değerlendirmektedir.
30 June 2026 in Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi
Orta Çağ Süryani historiyografisi sadece tarihsel olayların aktarımını sağlayan kronik metinler üretmemiş, aynı zamanda topluluk kimliğinin ve kolektif hafızanın söylemsel olarak inşa edildiği yazım geleneği oluşturmuştur. Çalışma, XIII. yüzyıl Süryani Ortodoks entelektüel geleneğinin en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilen Bar Ebroyo’nun (ö. 1286) tarih yazımında Tikrit şehrine atfettiği merkezi konumu inceleyerek bu tercihin Süryani Ortodoks kimliğinin inşasında nasıl bir rol oynadığını ortaya koymayı amaçlamakta ve mekânın kimlik inşasındaki rolünü bu şehir üzerinden iz sürerek Orta Çağ Süryani tarih yazımına yeni bir analitik perspektif sunmayı hedeflemektedir. Bu bağlamda kronikler, yalnızca tarihsel olayların aktarıldığı metinler olarak değil kolektif hafıza, söylem ve kimlik üretimi bağlamında işlev gören kurucu anlatılar olarak ele alınmaktadır. Çalışma kapsamında Tikrit’in geçtiği bölümler belirlenmiş ve bu metinlerin analizinde kolektif hafıza (Halbwachs, Assmann), kimlik ve temsil (Hall), sınır kuramı (Barth) ve hayali cemaatler (Anderson) gibi teorik yaklaşımlardan istifade edilmiştir. Bu çerçevede Tikrit, Bar Ebroyo’nun anlatısında basit bir coğrafi merkez olmaktan çıkarak mafiryanlık makamının meşruiyetinin temellendirildiği, havarisel ardıllığın vurgulandığı ve Doğu Süryani Ortodoks geleneğinin tarihsel sürekliliğinin yeniden kurgulandığı bir hafıza mekânı olarak değerlendirilmiştir. Makale, Bar Ebroyo’nun Tikrit’e yönelik anlatılarını Edessa ile kurulan örtük söylemsel rekabet, Havari Thomas anlatısındaki mekânsal önceliklendirmeler ve Nasturilik karşısında Tikrit’in Ortodoks bir “kale” olarak sunulması bağlamlarında analiz etmektedir. Ayrıca Bar Ebroyo’nun Tikrit ve Musul gibi çok katmanlı bölgelere dair vurguları, Mihayel Rabo gibi çağdaş tarihçilerin anlatılarıyla karşılaştırılarak Doğu merkezli kimlik ve hafıza inşasının bilinçli bir tercih olduğu gösterilmektedir.
30 June 2026 in Journal of The Near East University Islamic Research Center
Afrahat 270-345 yılları arasında yaşamış Süryani literatür geleneğinin 4. yüzyıldaki en önemli temsilcilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Afrahat’ın İspatlar adını taşıyan ve yirmi üç ispattan oluşan çok önemli eseri, Hristiyan inancı açısından büyük bir değere sahiptir. İspatlar kitabı Hristiyanlığa dair teoloji ve apologia hüviyeti taşıyan bir eserdir. Bu nedenle Süryani Hristiyan geleneğinin oluşum süreci açısından oldukça kıymetlidir. Afrahat’ın Roma İmparatorluğu dışındaki önemli bir Hristiyanlık merkezi olan eski İran sahasında yaşaması ve faaliyet göstermesi, çalışmalarını İran tarihi açısından da değerli kılmaktadır. Afrahat’ın İspatlar’ı, Hristiyan teolojisinin Afrahat bakışıyla nasıl değerlendirildiğini göstermesi bakımından çalışılmaya, araştırılmaya, incelenmeye ve çevrilmeye değer bir metindir. Yine bu eser, dönemin siyasî ve dinî olayları hakkında kayda değer bazı çıkarımlarda bulunmamıza imkân tanıyacak malzemeler de barındırmaktadır. Bu yönleri nedeniyle böyle bir eserin içeriğinin düşünce dünyasına kazandırılması ve eserin incelenmesi bir gereklilik olarak görülmüştür. Bu doğrultuda bu çalışmada Afrahat’ın İspatlar eserinden “İmanın İspatı” bölümü ele alınıp incelenmekte, tahlil edilmekte, değerlendirilmekte ve orijinal metninden Türkçeye çevirisi yapılıp birlikte sunulmaktadır. Böylelikle bu çalışmayla Süryani teolojisi ve düşüncesi alanında literatüre bir katkı sağlanmaya çalışılmaktadır. Afrahat ve eseri, Süryani kimliğinin erken dönem oluşum basamağının din ve dil ekseninde inşa edilmesine de önemli katkılar sunmuştur. Eserdeki “İmanın İspatı” bölümünde, Afrahat’ın Hristiyan inancının en önemli konusu olan iman meselesini, özellikle İsa Mesih üzerinden ve onu merkeze alarak kutsal kitaplardan alıntılar yapmak ve onları tefsir etmek suretiyle, kimi zaman da rasyonel temellendirmeler yoluyla metaforik bir tarzda ve günlük hayattan örneklerle anlattığı anlaşılmıştır. “İmanın İspatı” bölümünde Afrahat, imanı sağlam bir taş, yapı, yapının malzemeleri, yapıyı meskene dönüştüren tefrişatı üzerinden kişinin zihin ve gönül dünyasında oluşan sağlam imanı, yani İsa’nın gönül evinde yerleşmesi ve imanın sağlamlaşması şeklinde izah etmiş ve bunu daha ziyade diyalektik veya retorik düzeydeki kanıtlama tarzlarıyla sunmuştur. Bu kanıtlamanın eserin teolojik bağlamda apolojik bir karakteri olduğunu açıkça göstermektedir. Bu apolojik karakter o dönem için oldukça anlamlı ve değerlidir. Nihayetinde bu eserin teolojik ve apolojik boyutlarıyla incelenmesi ve söz konusu bölümün Türkçeye kazandırılması sayesinde, Afrahat’a ve Süryani inancı ile dili üzerine yeni çalışmaların yapılmasına katkı sağlamak mümkün olabilecektir. Bu çalışmanın Hristiyan dünyasındaki apoloji geleneği içerisinde yeni bir yaklaşım olarak yer alacağı ve Türkiye’de Hristiyan araştırmaları açısından yeni yaklaşımlara imkân tanıyacağı düşünülmektedir. Afrahat ve İspatlar eseri üzerine Türkçe ve yabancı literatürde özellikle tez ve makale türünden yapılmış çalışmalar bulunmakla birlikte “İmanın İspatı” başlığını taşıyan birinci bölümü üzerine çeviri, tahlil ve tarih bağlamında bir çalışma henüz yapılmamıştır. Bu nedenle bu makalenin Süryani teolojisi, dili ve kültürü alanında literatüre kayda değer bir katkıda bulunacağı düşünülmektedir.