Wstęp: Zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) oraz zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) należą do najczęstszych neurorozwojowych zaburzeń wieku dziecięcego. W obu tych grupach często obserwuje się trudności związane z karmieniem i jedzeniem, wybiórczość pokarmową, zaburzenia stanu odżywienia oraz zwiększone ryzyko niedoborów składników odżywczych. Mimo rosnącego zainteresowania kwestiami żywienia w przebiegu ASD i ADHD wiele interwencji dietetycznych nie znajduje wystarczającego potwierdzenia naukowego. Niniejsze stanowisko Polskiego Towarzystwa Dietetyki (PTD) ma na celu podsumowanie aktualnych dowodów naukowych oraz przedstawienie praktycznych zaleceń dotyczących oceny stanu odżywienia, identyfikacji problemów żywieniowych oraz postępowania dietetycznego u dzieci z ASD lub ADHD. Metoda: Stanowisko opracowano na podstawie krytycznego przeglądu aktualnego piśmiennictwa naukowego oraz obowiązujących międzynarodowych wytycznych, w tym dokumentów opracowanych przez Narodowy Instytut Zdrowia i Doskonałości Klinicznej (NICE), Amerykańską Akademię Pediatrii (AAP), Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN) oraz Światową Organizację Zdrowia (WHO). Oceniono dane dotyczące stanu odżywienia, trudności związanych z karmieniem i jedzeniem, różnic w przetwarzaniu sensorycznym oraz skuteczności interwencji dietetycznych i behawioralnych. Na ich podstawie eksperci PTD opracowali rekomendacje. Wyniki: U dzieci z ASD lub ADHD występuje zwiększone ryzyko niedoborów składników odżywczych, niedożywienia, nadwagi oraz otyłości. Szczególne znaczenie kliniczne mają trudności związane z karmieniem i jedzeniem, różnice w przetwarzaniu sensorycznym, współwystępujące choroby somatyczne i zaburzenia psychiczne, a także wpływ farmakoterapii na apetyt i wzrastanie. Podstawę opieki powinny stanowić regularna ocena stanu odżywienia zgodnie z modelem ABCD oraz zindywidualizowane interwencje żywieniowe. Aktualne dowody naukowe nie uzasadniają rutynowego stosowania diet eliminacyjnych, suplementów diety ani terapii integracji sensorycznej w leczeniu podstawowych objawów ASD lub ADHD. Najsilniejsze dowody skuteczności dotyczą interwencji behawioralnych, ukierunkowanych na poprawę zachowań związanych z jedzeniem oraz zwiększenie różnorodności posiłków. Istotnym elementem postępowania jest również rozpoznawanie i leczenie współwystępujących zaburzeń karmienia i odżywiania, w tym zaburzenia polegającego na unikaniu i/lub ograniczaniu przyjmowania pokarmów (ARFID). Wnioski: Opieka żywieniowa powinna stanowić integralny element wielospecjalistycznego postępowania u dzieci z ASD lub ADHD. Zaleca się regularną ocenę stanu odżywienia, wczesne rozpoznawanie problemów żywieniowych oraz wdrażanie zindywidualizowanych interwencji opartych na dowodach naukowych. Nie zaleca się rutynowego stosowania diet eliminacyjnych ani suplementacji w przypadku braku jednoznacznych wskazań klinicznych.
W artykule przedstawiono wpływ procesów globalizacyjnych zachodzących w sieciach hipermarketów na sposób prowadzenia działalności przez globalne przedsiębiorstwa produkcyjne. Wskazano tendencje przyszłych zmian organizacyjnych w przedsiębiorstwach produkcyjnych.