American scientific publishing group

Sürdürülebilir kalkınma, günümüzde hemen hemen tüm gelişmekte olan ülkelerin kalkınma stratejilerinde önemli bir yer tutan çevre politikası ilkesidir. Bu yaklaşım, kalkınmanın sürdürülebilir olması gerektiğini ve bunun gelecekteki nesilleri de gözeten bir süreç olduğunu vurgular. Sürdürülebilir kalkınma, çevre politikalarıyla uyumlu bir şekilde şekillendirilmelidir. Ekonomik büyüme ise, tek başına yeterli ve arzu edilen bir hedef değildir; zenginliğin, ülkeler, bölgeler ve gelir grupları arasında adil bir şekilde dağıtılması ve çevresel değerlere saygı gösterilmesi gerekmektedir. Aksi takdirde, çevresel değerlerin göz ardı edildiği bir büyüme ve kalkınma süreci sürdürülebilir olamaz. Bu nedenle, kalkınmanın sürdürülebilir olabilmesi için ekonomik, sosyal ve çevresel hedefler arasında dengeli bir yaklaşım benimsenmesi şarttır. Ekonomik faaliyetler çevre kirliliğinin başlıca nedeni olmasına rağmen, sürdürülebilir kalkınma modelleri çoğunlukla bu soruna karşı sınırlı veya etkisiz kalmaktadır. Çünkü mevcut sürdürülebilir kalkınma yaklaşımları, harcama, büyüme ve rekabet gibi ekonominin esas yapı taşlarında radikal değişim önermemektedir. Çevre politikalarının başarıyla uygulanabilmesi ve sürekliliğinin sağlanabilmesi için öncelikle çevre sorunlarının doğru bir şekilde belirlenmesi gerekmektedir. Sorunlar doğru şekilde tespit edildiğinde, çözüm için kullanılacak araçlar da daha etkili olacaktır. Bu bağlamda, Türkiye için en uygun çevre politikalarının belirlenmesi amacıyla yeni bir yaklaşım önerilmektedir. Bu yaklaşımda, çevre sorunlarına çözüm bulurken alternatifler sunma kavramı kritik bir rol oynamaktadır. Çevresel değerlerin korunmasında ekonominin ön planda tutulması gerektiğinden, tüketim alışkanlıklarında alternatif tercihlerde bulunulması esastır. Bu sayede gereksiz üretim önlenecek ve çevresel tahribatın önüne geçilecektir.

Sıfır atık ve geri dönüşüm, günümüzde giderek daha fazla önem kazanan konular hâline gelmiştir. Bu konular, kaynakların korunması ve çevrenin daha sürdürülebilir bir hâle getirilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Sıfır atık ve geri dönüşüm, doğal kaynakların korunmasına yardımcı olur. Bu sayede, doğal kaynaklar daha uzun süre kullanılabilir hâle gelir. Sıfır atık ve geri dönüşüm, atık miktarının azaltılmasına yardımcı olur. Bu sayede, atıkların çevreye verdiği zararlar azalır. Geri dönüştürülen malzemeler, yeniden üretmek için gereken enerjinin azaltılmasına yardımcı olur. Bu çalışmada geri dönüşüm miktarlarının sınıflandırılmasında kullanılan Nüfus, Sanayi, Sağlık Kuruluşları, Termik Santral-Maden kriterlerinin geri dönüşüm uygulamalarında birbirlerine olan etkileri DEMATEL karar verme metodu kullanılarak incelendi. Bir durumu etkileyen kriterlerin birbiri üzerine olan etkilerini araştırma en uygun olan ve yoğun bir şekilde kullanılan DEMATEL karar verme metodundan faydalanarak Nüfus kriterinin diğer kriterlerle en çok ilişkili olan kriter olduğu elde edildi. Ayrıca, Termik Santral-Maden kriterinin diğer kriterlerle en az ilişkili olan kriter olduğu gözlemlendi. Bunun yanı sıra Termik Santral-Maden kriterinin diğer kriterler üzerinde en fazla etkiye sahip olduğu ve Nüfus kriterinin geri dönüşümde diğer kriterlerden en fazla etkilenen olduğu ortaya çıktı. Bu inceleme sonucunda atık madde miktarı fazla olan sınıflandırma kriterinin diğer kriterler üzerine etkisinin en az olabileceği veya diğer kriterlerden en fazla etkilenebileceği elde edildi.

Çevre ekonomisi, çevresel sorunların ekonomik boyutlarını inceleyen ve ekonomik faaliyetlerin çevre üzerindeki etkilerini ele alan bir disiplindir. Bu alan, hava kirliliği, su kalitesi, toksik maddeler, atık yönetimi ve küresel ısınma gibi sorunlar üzerine odaklanarak çevresel etkilerin nasıl azaltılabileceğini araştırır. Avrupa Birliği (AB), tüm üye devletlerin uyması gereken çevre politikaları belirlese de, bu politikaların etkinliği büyük ölçüde ulusal ve yerel düzeydeki uygulamalara bağlıdır. Ekonomik kapasite, idari verimlilik ve politika farklılıkları, uygulamalarda çeşitliliğe yol açmaktadır. Daha zengin ülkeler, yeşil teknolojilere yatırım yaparak sürdürülebilirlik hedeflerine daha kolay ulaşırken, daha az zengin ülkeler finansal engeller ve yönetişim sorunları nedeniyle bu hedeflere ulaşmada zorluklar yaşamaktadır. Bu dengesizlik, AB içindeki çevre politikalarının uyumunu ve etkinliğini olumsuz yönde etkilemektedir. Bu bağlamda, AB üye ülkelerinin çevre ekonomisi stratejilerinin karşılaştırılması amacıyla yeni bir yaklaşım önerilmektedir. Bu yaklaşım, stratejilerin karşılaştırılmasını çevre ekonomisi açısından kritik bir öneme sahip olarak görmektedir.

Bu çalışmanın amacı AB-24 üye ülkelerinde çevresel Kuznets eğrisi hipotezinin geçerliliğini döngüsel ekonomi çerçevesinde araştırmak ve sürdürülebilir atık yönetimi hipotezinin geçerliliğini incelemektir. Bu amaç doğrultusunda, 2000-2020 dönemi için söz konusu hipotezlerin geçerliliğini incelemek amacıyla iki farklı model kurulmuştur. Birinci modelde, reel milli gelir ile çevresel bozulma arasındaki parabolik ilişkinin varlığı ve atık yönetiminin çevresel bozulma üzerindeki etkisi incelenmiştir. İkinci modelde ise reel milli gelir ile atık yönetimi arasındaki muhtemel parabolik ilişki araştırılmıştır. Çalışmada yatay kesit bağımlılığı testi, homojenlik testi, CIPS birim kök testi, PMG-ARDL tahmin yöntemi ve Dumitrescu-Hurlin nedensellik testlerinden yararlanılmıştır. Birinci model bulgularında enerji tüketiminin ve nüfusun CO2 emisyonu üzerinde pozitif bir etkiye sahip olduğu ortaya konulmuştur. Bununla birlikte atık geri dönüşüm oranlarının çevresel bozulma üzerindeki etkisi negatif yönde ve istatiksel olarak anlamlı bulunmuştur. Ayrıca, ekonomik büyüme ile emisyon düzeyleri arasında ters U-şeklinde bir ilişkinin geçerliliği kanıtlanmış böylece AB-24 üye ülkelerinde Çevresel Kuznets eğrisinin geçerli olduğu sonucuna ulaşılmıştır. İkinci model kapsamında, uzun dönemde ekonomik büyümenin ilk safhalarında atık dönüşüm oranlarının azaldığını, ekonomik büyümenin ilerleyen safhalarında atık dönüşüm oranlarının arttığını söyleyebiliriz. Bu bulgu, ekonomik büyüme ile atık yönetimi arasında U-şeklinde bir ilişkinin geçerliliğine işaret etmektedir. Dolayısıyla, ikinci model bulguları üzerinden AB-24 üye ülkelerinde Sürdürülebilir Atık Yönetim hipotezinin geçerli olduğu kanıtlanmıştır. Ayrıca, nüfustaki ve enerji tüketimindeki artışın geri dönüşüm miktarları üzerindeki etkisinin istatiksel olarak anlamlı ve pozitif olduğu sonuçlarına ulaşılmıştır.

Bu çalışmada, Türkiye’deki 81 ilin ayrı ayrı yıllık atık miktarlarını belirlemek amacıyla yapay zeka destekli bir uygulama yapıldı. Bu uygulama için bulanık mantık temelli Fuzzy Matlab ara yüzü kullanıldı. Uygulamanın kullanılabilirliğini görmek için TÜİK tarafından belirlenen 2020 yılı toplam atık verileri kullanıldı. Atıkların sınıflandırılmasında Sanayi, Maden-Termik, Sağlık Kuruluşu ve Nüfus kriterleri göz önünde bulunduruldu. Bu sınıflandırma, TÜİK verilerinin bu kategoriler altında sınıflandırılmış olması nedeniyle tercih edilmiştir. Bu uygulama ile 81 ilden 2020 yılında toplanması gereken atık miktarı belirlendi. Böylece illere göre atık miktarını tahmin etmek ve atık yönetimi süreçlerinde verimliliği artırma amaçlandı. Elde edilen bulgular, yerel yönetimlerin ve ilgili paydaşların atık yönetimi stratejilerini iyileştirmelerine yönelik somut veriler sunarak, sıfır atık hedeflerine ulaşma yolunda daha etkin politikalar geliştirmelerine yardımcı olabilir. Yapay zekâ destekli atık yönetimi sistemlerinin kullanımının artırılması, yalnızca çevresel sürdürülebilirliği artırmakla kalmayacak, aynı zamanda atıkların ekonomiye kazandırılmasına da olanak sağlayacaktır. Sonuç olarak, bu tür araştırmalar, Türkiye’nin atık yönetiminde verimliliği artırırken, aynı zamanda sıfır atık hedefine ulaşma yolunda bir adım daha atılmasına katkı sağlayacaktır