Мақалада Түркістан облысындағы Шардара суару алқабының сұр топырақты мақта ауыспалы егісінде жүргізілген зерттеу нәтижелері келтірілген. Осы жылғы далалық зерттеулер мақта ауыспалы егіс дақылдарын өсірудегі сұр топырақтың, дәнді және көкөніс дақылдарын өсірудегі қоңыр және қара топырақтардың агроресурстық әлеуетін анықтады. Шардара суғару алқабының табиғи-климаттық жағдайы мақта ауыспалы егіс дақылдарын өсіру үшін қолайлы екені анықталды, ауаның орташа жылдық температурасы +12,5°с, температураның 10°С – тан жоғары қосындысы 4600-4800°с-қа тең, радиация жылына 60 ккал/см2/құрайды. Аллювиалды топырақ, егістік қабатының көлемдік массасы – 1,3 – 1,4 г/см3, кеуектілігі 48-50%, сүзу коэффициенті 0,08-0,26 м/тәул., тұз мөлшері-0,2–0,4%, жер асты суларының деңгейі 0,5–3,0 м, минералдылығы 1,2-3,7 г/л. 38731 га алқапта мақта егілді, суару мөлшері 10600-15300 м3/га, өнімділігі 22,2-24,65 ц/га. Суару каналдарының жалпы ұзындығы 91798,2 км құрайды, оның ішінде 12190,0 км шаруашылықтан тыс және 79718,2 км шаруашылықта. Суармалы егіншіліктегі қиындықтар дренаж желісінің нашар жұмыс істеуінен, магистральдық арналардан сүзілуден, шаруашылықішілік суару жүйелерін ұтымсыз пайдаланудан және басқа да жағымсыз факторлардан туындайды. Соның салдарынан республикада 300 мың гектарға дейін суармалы жер қанағаттанарлықсыз жағдайда, ал бір млн.гектардан астам жер қолданыстағы суару желілерін түбегейлі жақсартуды талап етеді.

The principles of water management were developed based on the analysis of the water management situation in Balkash – Alakol water district. The analysis of modern degradation of ecological systems shows that this process is a direct result of timely forecast assessments and foresight of possible consequences of decisions taken at the stage of developing schemes for integrated use and protection of water resources for separate river basins of Kazakhstan. In water-scarce river basins, the further development of water management and, accordingly, the development of economic sectors require matching the available water resources and demand for them. Thus, ideally, it is necessary to coordinate the possibility of taking water from the environment of a certain amount of natural, including water resources, with the self-recovering ability of the environment. Due to anthropogenic activity and a sharp increase in water consumption in the upper reaches of Ile River, tense water management and ecological situation has already developed in the Balkash-Alakolskiy water basin, in which the unique Balkash lake can share the same fate as Aral Sea. The planned medium and long-term measures for development of irrigated agriculture in the territories of Zhetysu and Almaty regions result in additional excessive burden on natural environment in the region. Possible comprehensive measures are proposed to solve the strategic task of water (socio-ecological and economically optimal) management in Balkash-Alakol water basin, taking into account the preservation of Balkash Lake.

Суару жүйелері мен олардың элементтерінің техникалық жағдайын бағалау көрсеткіштері мен критерийлері қарастырылып, олардың нормативті мәндері келтірілген. Суару жүйелерінің, каналдар мен құрылымдардың гидравликалық тиімділігі мен пайдалану сенімділігін бағалаудың негізгі критерийлері ұсынылған. Мысал ретінде Күрті су қоймасы маңындағы Күрті суару массивінің каналдарын зерттеу және оның техникалық жағдайын бағалау нәтижелері келтірілген. Суару жүйесі каналдарының пайдалы әсер коэффициенті (ПӘК) жүйе жұмысының негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады және суды бөлуді басқаруда маңызды рөл атқарады. Суару суының ысырабын барынша азайту, су алу және оны тасымалдау көлемдерінің сақталуын қамтамасыз ету – өте маңызды міндет. Егістіктерді суару мақсатында жұмсалатын «тасымалдау – тарату – суару» технологиялық циклі бойынша суару көзінен бастап келесі су ысыраптарынан құралады екен: а) магистральдық су құбырлары (каналдар, құбырлар) бойынша; б) суармалы жерлерде. Су шаруашылық мен суару каналдарының жалпы су ысыраптары келесі ысыраптардан тұрады екен: сүзілу – 40%, булану – 3%, құрылымдар мен ақаба су ретінде ағып кету – 17%. Қазақстан Республикасы бойынша ақпараттық материалдарын талдау және ғылыми зерттеулер нәтижелері бойынша суару жүйелеріндегі ысыраптар су көзінен алынатын су мөлшерінің 50-65%, оның ішінде каналдардан сүзілу кезіндегі ысыраптар 45%-дан 55%-ға дейін, булану шығыны 5%-дан 10%-ға дейін жететіндігін көрсетті.

Развитие новых экономических отношений и многообразие форм собственности, значительное снижение технического и производственного потенциала водохозяйственной и мелиоративной отрасли обусловливают необходимость разработки принципиально новых методов метрологического обеспечения процессов водопользования. Это становится одной из актуальных на сегодняшний день проблем в области учета воды и измерения воды в оросительных системах и водохозяйственных объектах. По исследованиям авторов статьи на основе известных и перспективных разработок в области создания отечественных автоматизированных систем управления технологическими процессами в оросительных системах были выработаны рекомендации по созданию информационно - измерительных комплексов для оросительных систем с применением современных общесистемных средств измерений воды. Развитие новых экономических отношений и многообразие форм собственности, значительное снижение технического и производственного потенциала водохозяйственной и мелиоративной отрасли обусловливают необходимость разработки принципиально новых методов метрологического обеспечения процессов водопользования. Это одна из актуальных на сегодняшний день проблем в области учета воды и измерения воды в оросительных системах и водохозяйственных объектах поэтому в данной работе даны характеристики программной структуры использования устройства для измерения уровня воды.

Seasonal snow is a critical water resource in Northern Kazakhstan, where spring snowmelt dominates surface runoff and agricultural water supply. However, traditional rainwater harvesting frameworks often neglect snow water equivalent (SWE), limiting their applicability in cold, snow-dominated steppe environments. This study develops an integrated remote sensing and GIS-based approach to identify potential sites for spring runoff harvesting. Using Sentinel-2 imagery, snow cover fraction (SCF) was derived and combined with a digital elevation model (DEM) to estimate snow depth through a quadratic regression model, validated against in situ data from 23 meteorological stations. Snow water equivalent was then calculated by incorporating field-measured snow density. Alongside SWE, six additional parameters—slope, drainage density, land use/land cover (LULC), and soil texture (sand, silt, clay)—were integrated within an Analytical Hierarchy Process (AHP) multi-criteria decision analysis. Results show that SWE, drainage density, and LULC collectively contributed 75% of the weight in site suitability, underscoring their dominant role in snowmelt-driven hydrology. The final suitability map indicates that 28.03% of the region falls into the “Very High” class, concentrated in central and northwestern districts. Developing just 30% of these potential zones could yield approximately 4.2 × 10⁸ m³ of usable meltwater, supporting up to 105,000 ha under full irrigation or 280,000 ha under deficit irrigation. The study demonstrates that integrating high-resolution SWE with MCDA provides a scalable framework for enhancing agricultural resilience, mitigating floods, and strengthening water security in cold, semi-arid landscapes.