Gölde, officially named İncesu, is a rural settlement located in Aegean Anatolia. Before the population exchange between Greece and Turkey in 1923, Gölde hosted both Orthodox Rum and Muslim Turkish communities. Despite out-migration since 1923, traditional life continued in the settlement with a small population that now comprises mostly elderly Turkish people. This paper aims to understand traditional Gölde dwelling units by analysing the influence of daily-life practices, customs, traditions and values through interviews with current locals and the oral testimonies of former Rum inhabitants. A site survey identified 136 traditional dwelling units, 68 of which are still inhabited. Site reconstruction analysis revealed the original condition of 90 dwelling units. These formed the primary focus of investigation. No major differences were found between houses originally belonging to the Rum and Turkish communities. However, the study identified significant adaptations of the dwelling units in line with changing socio-cultural conditions over time.

Gölde, günümüzdeki adıyla İncesu, Manisa İli, Kula İlçesi’ne bağlı kırsal bir yerleşimdir. Günümüzde nüfusunu büyük oranda kaybeden ve çoğunlukla yaşlıların yaşadığı yerleşim 19. yüzyıl boyunca ve 20. yüzyılın başında Müslüman Türk ve Ortodoks Rumların ortak yaşam alanı olmuştur. Savaş sonrasında Rumların yerleşimi terk etmesinin ardından zaman içerisinde köyden kentlere doğru artan göç hareketleriyle Gölde büyük ölçüde nüfus kaybına uğramış, buna bağlı olarak da yapılı çevrede bir dönemki ortak yaşama dair izler yok olmaya başlamıştır. Bu çalışma, Gölde’de iki topluluğun birlikte yaşadığı dönemi; Osmanlı arşiv vesikaları, sözlü tarih çalışmaları ve saha incelemelerinden gelen veriler ışığında çözümlemeyi amaçlamaktadır. Büyük oranda özgünlüğünü koruyarak günümüze gelebilen yapılı çevre ile sözlü tarih çalışmaları ekonomik ve sosyal hayatı anlamanın yanında, yüzyıl dönümündeki fiziksel çevreyi de anlamamıza olanak sağlamaktadır. Osmanlı arşiv belgeleri yapılı çevreye dair bilgi vermemekle birlikte 19. yüzyılın özellikle ilk yarısındaki ekonomik ve sosyal durumun değişimini aktarmaktadır. Bu veriler aynı zamanda sözlü görüşmelerden gelen çoğu bilginin yorumlanmasına olanak sağlamaktadır. Bu sebeple metin içerisinde kronolojik bir sıra takip edilmemiş, yüzyıl dönümüne odaklanılmış, gerekli yerlerde 19. yüzyıla ait arşiv verileri çağırılarak sözlü görüşmelerden ve alan çalışmasından gelen bilgilerle birlikte değerlendirilmiştir.

Kozbeyli, İzmir’in Foça ilçesinde, kentsel sit alanı olarak koruma altına alınmış bir kırsal yerleşimdir. Şaphane dağ yamacında, denize yönelerek oluşmuş yerleşim, sahip olduğu doğal güzelliklerin yanı sıra, Foça kırsalında sıklıkla görülen “kule ev” plan tipine sahip konutlarıyla günümüzde hala varlığını sürdürmektedir. Ancak, 2000li yıllarda yerleşimin kentsel sit ilan edilmesiyle ilgi artmış, terk edilmiş olan konutlar ticari amaçlı yeniden işlevlendirilmeye başlamıştır. Bu durum yapılı çevreye fiziksel müdahaleleri de beraberinde getirmiştir. Çalışmanın odaklandığı ve sivil yapı olarak tescilli Gül Hanım Evi de kule ev tipolojisine sahip geleneksel konutlardan biridir. Ev sahip olduğu bu tipolojik karakterin yanı sıra, yerleşimin yüksek kesiminde konumlanmasıyla yerleşimin önemli bakı noktalarından birini de oluşturmaktadır. Ancak, işlev değişikliğiyle, zaman içinde özgün plan ve cephe özellikleriyle mimari elemanlarında değişimler meydana gelmiştir. Çalışma konutun özgün niteliklerinin yanı sıra, değişimleri de dönemlere ayırarak aktarmakta, bu niteliklerinin korunmasına yönelik öneriler geliştirmektedir.

Manisa İli, Kula İlçesi’ne bağlı ve günümüzde İncesu adıyla mahalle statüsünde olan Gölde, Hızırilyas Tepesi yamacında kurulmuş geleneksel bir kırsal yerleşimdir. Her ne kadar ilk yerleşim izleri M.Ö. 1. yüzyıla dayansa da günümüze ulaşan yapılı çevre ağırlıklı olarak 19. yüzyılda, Ortodoks Rumlar ile Müslüman Türklerin birlikte yaşadığı dönemde şekillenmiştir. Yığma taşla inşa edilen konutlar, avlu içinde konumlanan, odaların yarı açık sofaya açıldığı içe dönük plan şemasına sahiptir. Köy meydanı, taş döşeli yollar, su kuyuları, cami ve Rum okulu gibi yapılar özgün niteliklerini koruyan önemli miras ögeleridir. Ancak Gölde’de Rumların ayrılmasıyla başlayan ve kalan nüfusun da zaman içinde il ya da ilçe merkezlerine göç etmesiyle devam eden nüfus azalması, bu kültürel mirasın korunmasını tehdit etmektedir. Terk edilen ya da işlevsel müdahaleye uğrayan yapılarda özgünlük kaybı ve yapısal bozulmalar artarak devam etmektedir.