This study investigates the intercalation of montmorillonite clays from the Tagan deposit with silver nanoparticles and evaluates their potential for biomedical applications. Purification of the raw material using the Salo method ensured the removal of coarse mineral impurities and enrichment of the montmorillonite fraction. The analyses revealed the predominance of montmorillonite and kaolinite in the purified samples, while SEM data confirmed increased porosity and effective distribution of silver nanoparticles within the interlayer space. Modification resulted in the formation of a hybrid structure with high surface reactivity, allowing the material to be considered a promising carrier for the immobilization and controlled release of pharmaceutical substances. In addition, the modified bentonite may be used in antimicrobial coatings, wound-healing materials, drug delivery systems, medicinal ointments, as well as in sorption and environmental protection technologies. The incorporation of silver nanoparticles also enhanced the antibacterial potential of the clay matrix, which is particularly important for the development of advanced biomedical and healthcare-related materials. Furthermore, the combination of natural clay minerals with nanoscale silver provides a cost-effective and environmentally friendly platform for creating multifunctional composites with improved physicochemical and biological properties. The results confirm that purification and functionalization with silver nanoparticles significantly improve the properties of these clays and expand their potential practical applications. Keywords: montmorillonite, silver nanoparticles, green method, antibacterial properties, nanocomposite.

Әлемнің әртүрлі аймақтарындағы табиғи-климаттық, экономикалық және әлеуметтік-демографиялық жағдайлардың өзгеруімен климаттың жаһандық өзгеруіне байланысты қолайсыз факторлардың, мысалы, температураның жоғарылауы, сумен қамтамасыз етудің төмендеуі, құрғақшылық, жердің деградациясы, өсімдік шаруашылығы өнімдерін мал шаруашылығының қажеттіліктеріне пайдаланудың артуы жалпы өзекті мәселелердің бірі. Осы жағымсыз факторларды еңсеру Қазақстанда да, әлемдік ауқымда да экономиканың орнықты дамуы инновациялық технологияларға, агроөнеркәсіптік кешенді әртараптандыруға және ғылыми саланы дамытуға шешуші дәрежеде тәуелді екендігіне күмән жоқ [1]. Зерттеу жұмысының негізгі жаңалығы Қазақстанға әлемдік гендік қордан құмай дақылдарының генетикалық ресурстары тартылып, аса маңызды биологиялық және шаруашылық-құнды белгілері бойынша бағалануы болды. Тікелей себу әдістеріне негізделген құмай дақылдарын өсірудің заманауи ресурс үнемдейтін технологиялары енгізілді. Зерттеу нәтижелері бойынша Алматы облысы жағдайында өсірілген құмай дақылдарының өніп-өсуінің фенологиялық кезеңдері бойынша – қантты құмай үлгілерінің көбі орташа ерте пісетін, ал дәндік құмай, судан шөбі және құмай судан будандары ерте пісетін, ал генқорының көбі кеш пісетін генотиптерді құрады. Экологиялық сортты сынау үшін Қазақстанның Алматы облысы өңірінде (оңтүстік-шығыс) құмай дақылдарының 36 генотипі сыналды.

Today, oil-based products are one of the most important resources for humanity, in particular, we have no doubt that gasoline, which is a source of fuel, is necessary, but the amount of emissions from this fuel source, if you look at the statistics, causes huge damage to the environment. In this regard, this article presents the results of studies conducted in the adjacent areas of Tarbagatai Munai LLP, located within the Tarbagatai and Zaisan districts of the East Kazakhstan region (East Kazakhstan region), show that the vast majority of harmful substances are released into the air in an amount of more than 1.5-2 times more than the maximum permissible concentrations established for populated areas (MPC). Based on the studies conducted at three sites, which differ in color, with a length of 4 km from the village of Karabulak, the following results were obtained, compared with the MPCo.s.: - "gray part", an increase in heavy metals, in particular (Pb) lead by 6 times, (Zn) was observed in the layer up to 0-5 cm zinc 5 times, (Co) cobalt 2 times, (As) arsenic 5 times, (Sr) strontium 2 times, petroleum products 47 times more. - the "black part", in a layer up to 5-60 cm in comparison with the background point, there was an increase in the content of heavy metals, in particular (Pb) lead by 3.7 times, (Zn) zinc by 1.5 times, (Co) cobalt by 1.8 times, (As) arsenic by 2.7 times, (Sr) strontium 1.9 times, 528 times more petroleum products. - the "yellow part", compared with the background point, there is an increase in heavy metals, in particular lead by more than 2 times, zinc by 1.2 times, cobalt by 1.6 times, arsenic by 3 times lower, strontium by 1.6 times lower. It was also found that petroleum products are 4.5 times higher in the upper part of the site, and 247 times higher in the lower part.. According to the chemical analysis, it was found that the soil of the deposit has a low humus content, is alkaline, weakly absorbent, and is saline with sulfates, chlorides, and bases. It has been established that the low humus content in the soil, low absorption capacity, carbonate content and salinity make the soil unstable to anthropogenic influences. keywords. Petroleum products, samples, environmentally harmful substances, solid particles, organized and unorganized emissions.

Соңғы бірнеше онжылдықта қарқынды индустрияландыру және қарқынды ауылшаруашылық қызметі қоршаған ортада әртүрлі ластаушы заттардың, әсіресе ауыр металдардың жиналуына әкелді. Қоршаған ортаның ауыр металдармен ластануының жағымсыз әсерлері биосфераға нақты қауіп төндіреді. Ауыр металдар жалпы ластаушы заттарға жатады, олардың құрамын бақылау топырақ пен қарашіріндіде міндетті болып табылады. Ауыр металдармен ластануы топырақтың деградациясының себептерінің бірі болып табылады. Жыл сайынғы сауалнамалар ластану туралы ақпараттың негізгі көзі болып табылады. Мақалада Алматы облысының ҚазЕжӨҒЗИ полигонының аумағында жиналған топырақ үлгілеріндегі ауыр металдардың (Fe, Pb, Cu, Zn, Co) қалдық мөлшерінің зерттеу нәтижелері келтірілген. Барлық зерттелетін пункттерде топырақ үлгілеріндегі ауыр металдардың қалдық мөлшері рұқсат етілген деңгейде болды. Алайда, аймақтың физикалық – географиялық ерекшеліктеріне, полигон учаскесінің автотрассаға жақын орналасуына және т.б. орай мырыш, қорғасын, кобальт сияқты металдар ШРК мәнінен 2,1-6,2 есе асып кеткендігі байқалды. Топырақтың ауыр металдармен ластануы өсімдіктерде металдардың жиналуын және өсімдіктер қауымдастығының деградациясын тудырады, бұл токсиканттардың азық-түлік тізбегі арқылы адамға өтуіне әкеледі. Осыған байланысты бұл жұмыстың мақсаты Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның ашық-қара қоңыр топырағындағы ауыр металдардың (Fe, Pb, Cu, Zn, Co) мөлшерін зерттеу тақырыбымыздың өзекті мәселесі болып табылады.