Plant growth-promoting rhizobacteria (PGPRs) colonise the rhizosphere and root surfaces, enhancing crop development through a variety of mechanisms. This study evaluated microbial strains isolated from Triticum aestivum L. for key plant growth-promoting traits, including indole-3-acetic acid (IAA) production, phosphate and zinc (Zn) solubilisation, nitrogen (N₂) fixation, and antifungal activity. Among 36 isolates, 3 (AS8, AS23, AS31) exhibited strong growth-promoting potential. IAA production, citrate assimilation, carbohydrate fermentation, and catalase activity were observed to a comparable extent among the selected strains. AS8 showed the highest protease, lipase, and amylolytic activity, while AS23 demonstrated superior phosphate and Zn solubilisation. Notably, AS31 emerged as the most promising multi-trait isolate, exhibiting the highest levels of IAA production, N₂ fixation, antifungal activity against five phytopathogens (Fusarium graminearum, F. solani, F. oxysporum, Pythium aphanidermatum, and Alternaria alternata), potentially linked to its hydrogen sulphide (H₂S) production, and cellulolytic activity. Molecular identification based on 16S rRNA gene sequencing revealed the isolates as Stenotrophomonas indicatrix AS8, Pantoea agglomerans AS23, and Bacillus thuringiensis AS31. Seed germination assays confirmed the plant growth-promoting efficacy of these PGPR strains, with vigour index increases of up to 43.4-fold. Given their positive impact on seed germination and significant Zn-solubilising abilities, the selected strains represent promising candidates for use as bio-inoculants, offering a sustainable and eco-friendly strategy to enhance agricultural productivity in nutrient-deficient soils. Future research should validate the efficacy of these PGPR strains under pot conditions to confirm their potential for practical agricultural applications.

The increasing environmental challenges facing modern agriculture necessitate development of sustainable, eco-friendly alternatives to chemical inputs. This study aimed to isolate and characterize rhizophilic bacterial strains from the rhizosphere of the maize hybrid Turan 480 SV (Zea mays L.), with a focus on their plant growth-promoting and biocontrol traits. A total of 23 bacterial isolates were obtained, including 15 Gram-negative and 8 Gram-positive strains. Among these, three strains—CR14, CR18 and CR22—were selected for detailed analysis. All three demonstrated significant indole-3-acetic acid (IAA) production, phosphate and zinc solubilization, nitrogen fixation and antifungal activity. CR14 synthesized 56.01 mg L⁻¹ of IAA and demonstrated the highest zinc solubilization, while CR18 exhibited superior phosphate solubilization and protease activity. CR22 produced the highest IAA (61.46 mg L⁻¹) and demonstrated strong cellulase and amylase activity. In antagonism tests, CR14 suppressed Alternaria alternata with an 80 mm inhibition zone, while CR18 and CR22 effectively inhibited both A. alternata and Fusarium graminearum. Phylogenetic analysis based on 16S rRNA sequencing identified CR18 as Serratia quinivorans, CR14 as Pantoea agglomerans and CR22 as Pantoea sp. The functional diversity of rhizobacteria holds promise as bioinoculants for enhancing maize growth and protecting against soil-borne pathogens in sustainable agriculture.

Бактериалды целлюлоза (БЦ) жоғары тазалығы, нанофибриллярлық құрылымы, биосәйкестігі және функционалдық модификация мүмкіндігі арқасында биоыдырайтын қаптама материалдарын әзірлеу үшін перспективалы биополимер ретінде қарастырылады. Осы шолудың мақсаты – БЦ алу әдістеріне, оның физика-механикалық және тосқауылдық (барьерлік) қасиеттеріне, функционализация тәсілдеріне, сондай-ақ белсенді және интеллектуалды тағамдық қаптамада қолданылуына қатысты заманауи зерттеулерді талдау. Әдебиеттерді іздеу 2009–2024 жылдар аралығында Scopus, Web of Science және Google Scholar дерекқорларында bacterial cellulose, food packaging, active packaging, smart packaging, biocomposites кілт сөздері бойынша жүргізілді. Барлығы 120-дан астам жарияланым талданып, олардың ішінен ең өзекті 95 дереккөз іріктеліп алынды. Зерттеулер нативті БЦ-ның негізгі шектеулері ретінде жоғары гидрофильділігін, ылғалды ортада тұрақтылығының төмендігін және өзіндік антимикробтық белсенділігінің жоқтығын көрсетеді. Бұл кемшіліктерді биополимерлерді, нанобөлшектерді және биоактивті қосылыстарды қолдана отырып, in situ және ex situ модификациялау арқылы тиімді жоюға болады. БЦ негізіндегі белсенді және интеллектуалды жүйелерге ерекше назар аударылып, олардың антимикробтық қорғауды қамтамасыз ету, антиоксиданттарды біртіндеп босату және өнімдердің балғындығын бақылау қабілеті қарастырылған. Сонымен қатар, масштабтау мәселелері, функционалдық қоспалардың миграциясы және экономикалық тиімділікке қатысты шешілмеген проблемалар атап өтіледі. Қорытындылай келе, БЦ негізіндегі қаптамаларды әрі қарай коммерцияландыру биосинтез үдерісін, композиттердің қасиеттерін кешенді оңтайландыруды және олардың өмірлік циклін жан-жақты бағалауды талап етеді. Түйін сөздер: бактериалды целлюлоза, биоқаптама, азық-түлік қаптама, биополимер, биокомпозит.

Қазіргі таңда ауыл шаруашылығында саласы топырақ деградациясы, қоректік элементтердің азаюы және фитопатогендердің таралуы сияқты экологиялық қиындықтар жиі туындайды. Осы мәселелерді шешудің баламалы тәсілдерінің бірі – өсімдіктердің өсуін ынталандыратын ризобактерияларды (PGPR) қолдану. Осы зерттеу жұмысы жергілікті экологиялық жағдайға бейімделген жүгері (Zea mays L., КазЗП 200) ризосферасынан бөлініп алынған автохтонды бактериялардың биологиялық белсенділігін жан-жақты бағалауға бағытталды. Алынған 25 бактериялық изоляттың ішінде 15 грамтеріс және 10 грамоң штамм анықталды. Алдын ала жүргізілген скрининг олардың өсімдікке пайдалы қасиеттерін салыстыруға мүмкіндік беріп, нәтижесінде ең тиімді деп танылған екі перспективалы штамм - BJ14 және BJ18 зерттеуге таңдалып алынды. Бұл штаммдардың функционалдық әлеуеті бірнеше биологиялық көрсеткіш бойынша бағаланды: индол-3-сірке қышқылының (ИСҚ) синтезі, ерімейтін фосфатты өсімдікке қолжетімді формаға айналдыру қабілеті, атмосфералық азотты фиксациялау және фитопатогендерге қарсы антагонистік әсер. BJ18 ең жоғары ИСҚ мөлшерін (61.4 мг/мл) өндіруі және фосфатты тиімді еріту қабілетін көрсетті. Ал BJ14 изоляты екі фитопатогенге қарсы да ең жоғары ингибициялық әсер көрсетіп, Pythium spp. өсуін 73%, ал Alternaria alternata дамуын 62–63% деңгейінде тежеп, тұрақты әрі айқын биобақылау белсенділігімен ерекшеленді. Зерттеу нәтижелері бұл ризобактериялардың өсімдіктердің қоректік элементтерді сіңіруін жақсартуда, олардың өсуін ынталандыруда және фитопатогендердің дамуын тежеуде жоғары тиімділікке ие екенін көрсетті. Мұндай көпфункционалды штаммдар ауыл шаруашылығында химиялық тыңайтқыштар мен фунгицидтерді алмастыра алатын экологиялық тұрғыдан қауіпсіз биоинкулянттарды әзірлеуге нақты мүмкіндік береді. Алынған деректер тұрақты ауыл шаруашылығы технологияларын қалыптастыруда жергілікті PGPR штаммдарының маңыздылығын айқындайды. Түйін сөздер: ризобактериялар, PGPR, индол-сірке ұышұылы, фосфат еріту, мырыш солюбилизациясы, антагонистік белсенділік

Бұл жұмыста Алматы облысында өсірілген «Жансая» соя сортының ризосферасынан фосфаттарды еріткіштік қабілетке ие ризобактерияларды бөліп алу және олардың қасиеттерін сипаттау нәтижелері ұсынылды. Барлығы он бактериалды изолят алынды, олардың үшеуі грамтеріс және жетеуі грамоң микроорганизмдерге жатқызылды. Изоляттардың фосфатты еріту қабілеті және ферментативтік белсенділігі бағаланды. Төрт изолят айқын фосфатсолюбилизациялау белсенділігін көрсетті, олардың ішінде ең жоғары еріту индексі SJ3 (0,93±0,11), SJ5 (0,79±0,012), SJ9 (0,49±0,01) және SJ10 (0,49±0,01) штамдарында анықталды. Протеазалық белсенділік SJ3 (2,6±0,26), SJ5 (2,73±0,25) және SJ9 (2,83±0,29) изоляттарында жоғары болды; амилазалық белсенділік SJ3 (2,6±0,45), SJ9 (2,5±0,17) және SJ10 (2,65±0,15) штамдарында белгіленді. Ең жоғары целлюлазалық белсенділік SJ3 (2,83±0,26) және SJ10 (2,8±0,22) изоляттарында байқалды, ал липазалық белсенділік анықталмады. Сонымен қатар, бөлінген бактериялар цитратты пайдалануға және көмірсуларды ферменттеуге қабілетті екендігі көрсетілді: төрт изоляттың үшеуі глюкозаны ферменттеді, олардың біреуі газ түзді. Алынған нәтижелер ферментативтік белсенділіктің ризобактериялардың антагонистік потенциалында маңызды рөл атқаратынын дәлелдейді, ол фитопатогендердің жасуша қабырғасын бұзып, олардың өсуін тежейді және өсімдіктердің ауруларға төзімділігін арттырады. Бөлінген штамдар соя өнімділігін арттыруға бағытталған биопрепараттар ретінде әрі қарай зерттеуге перспективалы болып табылады.