Hydrogel delivery systems are popular dosage forms that have a number of advantages, such as ease of use, painlessness, increased efficiency due to prolongation of rheological, swelling and sorption characteristics, regulation of drug release, and stimulus sensitivity. Particular interest is shown in hydrogels of cellulose ether derivatives due to the possibility of obtaining their modified forms to vary the solubility, the degree of prolonged action, and the release of the active substance, as well as their widespread availability, affordability, and the possibility of sourcing raw materials from different sources. Hydroxypropyl methylcellulose (HPMC, “hypromellose”) is one of the most popular cellulose ethers in the production of medicines as a filler, coating and carrier. Research on hydrogel carriers based on polymer complexes and modified forms of HPMC using acrylic, citric, and lactic acids, PVP, chitosan, Na-CMC, and gelatin is of particular interest, as they provide the necessary rheological and swelling characteristics. There is growing interest in medical transdermal hydrogels, films, capsules, membranes, nanocrystals, and nanofibers based on HPMC with the incorporation of biologically active substances (BASs), especially those of plant origin, as antibacterial, wound-healing, antimicrobial, mucoadhesive, anti-inflammatory, and antioxidant agents. The aim of this article is to review modern research and achievements in the field of hydrogel systems based on cellulose ethers, particularly HPMC, analyzing their properties, methods of production, and prospects for application in medicine and pharmacy.

The biologically active coumarins from Ferula L. species of the family Apiaceae Lindl. for the period 1970 to 2022 have been reviewed. The phytochemical investigation of different parts of Ferula L., including gum resin, leaves, fruits, seeds, roots, rhizomes, and resins led to the separation of different types of coumarins. Nearly 185 coumarins were isolated from 35 species of Ferula L. growing in different countries. Coumarins are represented mainly by umbelliferone (7-O-hydroxycoumarin) derivatives substituted in the C-7 position of aglycone, furanocoumarins and metabolites have terpene fragments, esters and glycosides. Umbelliferon is found as a taxon for the genus Ferula L. Some «unusual» metabolites have a furan fragment attached to the pyrone ring. Coumarins are of the psoralen type, containing a furan ring in the C-6 and C-7 positions of the primary skeleton. The rare coumarins with terpene fragments (hemiterpene, monoterpen, sesquiterpene) were reported. The biological activities of some extracts and individual metabolites such as antiinflammatory, cytotoxicity, antibacterial, antileishmanial, antiviral, antigenotoxic, antitumor, anticoagulant, antioxidant, antimycobacterial, inhibition a-glucosidase, antileishmanial were found.

Rheum tataricum L.fil., known for its high tolerance to drought, salinity, and nutritional deficiency, is the least studied species of wild rhubarb. Extract of roots and rhizomes of R. tataricum has been traditionally used for the treatment of different diseases such as liver, kidney, womb, and bladder diseases and also relapsing fever. An ethanol extract of the roots of R. tataricum was prepared and further successively fractionated by extraction with tert-butyl methyl ether (TBME) and ethyl acetate (EtOAc). The obtained extract fractions were subjected to a series of chromatographic separations on silica gel for the isolation of its individual compounds. A total of 12 individual compounds, 2-O-β-D-glucopyranoside of R-(4-hydroxyphenyl)-2-butanol (rhododendrin) 1, gallic acid 2, 2-O-β-D-glucopyranoside of S-4-(4-hydroxyphenyl)-2-butanol (epi-rhododendrin) 3, their aglycones (-)-(2R)-rhododendrol 4 and (+)-(2S)-rhododendrol 5, gallotannin β-glucogallin 6, chlorogenic acids (3,5-di-O-caffeoylquinic acid 7 and 5-O-caffeoyl-3-O-(p-coumaroyl) quinic acid 8), 4-(4-hydroxyphenyl)-2-butanon (raspberry ketone) 9 and three stilbenes (rhaponticin 10, desoxyrhaponticin 11 and resveratroloside 12), were isolated and characterized. The structure of desoxyrhaponticin 11 was confirmed by X-ray diffraction analyses. The results of in vitro biological assays (the MTT test) showed that ethanol extract Rheum tataricum was non-toxic against the normal epithelial VERO cells. The isolated compounds 1, 4, 11 and 12 exhibited cytotoxicity against a cervical cancer cell line (CaSki), breast adenocarcinoma (MCF7) and glioblastoma cell line (SNB-19) at low micromolar concentrations. Polyhydroxystilbenes 11 and 12 showed the best potency against adenocarcinoma cells (GI₅₀ = 7–8 μM). The inhibition activity towards cancer cells was comparable to those of the standard drug doxorubicin. The available from R. tataricum secondary metabolites may serve as new leads for the discovery of anticancer drugs.

The extractions of biologically active substances from aerial part of Tamarix hispida Willd. over ultrasound have been studied. The results showed that the output of extractive substances using ultrasound was increased to 37.34% under the following conditions: 10% ethyl alcohol in a raw-extractant ratio (1 : 6) for 25 minutes at a 20–25 °С temperature and an ultrasound frequency of 35 kHz. The extraction was compared with maceration by yield and chemical composition. As a result of optimization, the output of components from the raw material is increased by 3–4 times at ultrasound frequency from 20 to 35 kHz and extraction time is significantly reduced from 48 hours to 30 minutes. It was found that the major substances were hydrolyzable tannins, the content of which are 10% (ultrasonic extraction) and 8% (maceration), respectively. Using UV-spectrometry, it was confirmed that the appearance of a characteristic maximum in the spectrum of the substance to be analyzed corresponds to the area of absorption of gallic acid and its derivatives, which indicates the content of these in the structure of hydrolyzable tannins. The substance shown significant antidiabetic activity (in vitro) at IC 50 = 3.94±0.14 μg/ml.

Определен качественный и количественный компонентный состав гексанового экстракта, полученного из растительного сырья - надземной части гребенщика щетинистоволосого (Tamarix hispida) рода гребенщик (Tamarix) семейства гребенщиковые (Tamaricaceae), произрастающего в южном регионе Республики Казахстан (Алматинская область). Для этого предварительно высушенное и измельченное растительное сырье (500 г) экстрагировали гексаном в соотношении сырье-реагент (1:10) в аппарате Сокслета. Полученный экстракт концентрировали в мягких условиях (температура водяной бани 40-45 °С) с использованием вакуума водоструйного насоса до сгущенного концентрата. Анализ компонентного состава гексанового экстракта осуществлялся с использованием метода газовой хроматографии с масс-селективным детектором при следующих условиях: использовали капиллярную колонку SHP-5MS, газ-носитель ‒ гелий со скоростью потока 1 мл/мин при температурном градиенте от 40 °С до 250 °С и объеме инжектора ‒ 0,2 мкл. Вещества идентифицировали по масс-спектрам и временам удерживания с использованием библиотеки Wiley GC/MS. Процентное содержание компонентов вычисляли автоматически, исходя из площадей пиков общей хроматограммы ионов. В результате идентифицировали 30 компонентов, из которых 8 - кислот и их эфиров, 5 ‒ спиртов, 4 – кетона, 1‒ альдегид, 1‒ фенол, 3 ‒ алкана, 3 – галогенопроизводных, 2 – циклических, 3 ‒ гетероциклических соединений. Выявлено значительное содержание β-каротина (23,73%), 2-цис-9-октадецинилоктаэтанола (16,99%), пропилового эфира 3-октадецилоксиолеиновой кислоты (14,34%), октакозилтрифторацетата (8,60%), цис- 11- октадеценовой кислоты (7,49%), гептакозана (6,01%), 2-бромоктадеканаля (5,24%), β-ситостерола (4,49%) соответственно. Впервые в растениях рода гребенщик обнаружены галогенсодержащие биологически активные соединения. Кроме того, было идентифицировано некоторое количество азотосодержащих соединений, ранее также не встречавшихся в липофильных экстрактах тамарикса Для цитирования: Ихсанов Е.С., Абилов Ж.А., Султанова Н.А., Чоудхари М.И. Исследование компонентов гексанового экстракта из растения гребенщик методом газовой хроматографии. Изв. вузов. Химия и хим. технология. 2018. Т. 61. Вып. 6. С. 83-87

Бұл мақалада пектин алу, тазарту және құрылымын талдау; биологиялық белсенділігі мен әртүрлі салада қолдану маңыздылығы бойынша әдеби шолу келтірілген. Пектин алу шикізат нысандары ретінде алма, цитрус жемістері, қызылша және тағы басқа шикізаттар пайдаланылады. Пектин шығымының жоғары болуына әртүрлі факторлар: өсімдік нысаны, еріткіш табиғаты, экстракция уақыттары мен температура көрсеткіштері әсер етеді. Пектинді бөлу және тазарту әдістеріне гидролиз (қышқылдық, сілтілік, ферментативті), тұндыру және хроматографиялық әдістері пайдаланылады. Потенциометрилық, кондуктометриялық зерттеулер пектиннің құрылымы мен метоксилдену дәрежесі оның тұтқырлығы және гель түзу қабілеті сияқты функционалдық қасиеттеріне әсер ететінін көрсетеді. Пектиннің құрылымын анықтауға ИҚ, масс-, ЯМР спектрометрия әдістері қолданылады. Пектиндердің биобелсенділігі негізгі тұстары ауыр металдар мен токсиндерді байланыстыру қабілеті, сондай-ақ ішекте қолайлы микрофлораның өсуіне ықпал ететін пребиотикалық қасиеттері жатады. Сонымен қатар, диабетке, бактерияға қарсы, антиоксидантық, цитотоксикалық, қатерлі ісік ауруларын алдын алу, профилактикалық және тағы да белсенділік қабілеттерін көрсетеді. Химия бағытындағы зерттеулер пектинді қоюландырғыш және гелдік қасиетіне қарай – медицинада, косметика, фармацевтикада, тамақ және ауыл шаруашылығы саласында тиімді пайдаланудың жаңа жолдарын ашады, оның экологиялық қауіпсіздігі мен биологиялық белсенділігін басты назарды аударады.